Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 24 listopada 2004 roku, sygn. akt XVII AmC 8/04, niepublikowany

Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów po rozpoznaniu w dniu 24 listopada2004 r., w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa X przeciwko S. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie Spółka Akcyjna z sie­dzibą w Warszawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone


1. Uznaje za niedozwolone i zakazuje S. Towarzystwu Ubezpieczeń na Zycie Spółka Akcyjna z/s w Warszawie stosowania w umowach z konsu­mentami postanowienia wzorca umowy o treści: „wszystkie spory wynikają­ce z umowy ubezpieczenia będą rozstrzygane przez Sąd Powszechny wła­ściwy ze względu na siedzibę Towarzystwa"



2. Wpis ostateczny od pozwu ustala na kwotę 500 zł (pięćset) i nakazuje Skar­bowi Państwa - Kasie Sądu Okręgowego w Warszawie pobranie tej kwoty od S. Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie Spółki Akcyjnej z/s w War­szawie


3. Zasądza od S. Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie Spółki Akcyjnej z/s w Warszawie na rzecz : kwotę 800 zł (osiemset) tytułem kosztów zastępstwa procesowego


4. Zarządza publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Go­spodarczym na koszt
S. Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie Spółki Ak­cyjnej z/s w Warszawie.


Pozwem wniesionym dnia 23.01.2004 r. powódka X wniosła o uznanie za niedozwolone jednego z postanowień stosowanego przez pozwanego S. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie S.A. w Warszawie w umowach z konsumentami, wzorca umownego zatytułowanego „Ogóle Warunki Ubezpie­czenia na Życie z Funduszem Inwestycyjnym".


Powódka zakwestionowała § 13.3 wzorca umownego w następującym brzmie­niu:

„wszelkie spory wynikające z umowy ubezpieczenia będą rozstrzygane przez Sąd Powszechny właściwy ze względu na siedzibę Towarzystwa". Uzasadniając żądanie pozwu strona powodowa powołując się na art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 28.07.1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jednolity Dz. U. z 1996 r. nr 11 poz. 62) wskazała, że w myśl tego przepisu właściwym do rozpoznania sporów wynikających z umów ubezpieczenia jest Sąd siedziby ubezpieczonego lub uprawnionego do odszkodowania, jeżeli umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia nie stanowią inaczej.


W ocenie strony powodowej zakwestionowane postanowienie wzorca umowne­go, jakkolwiek zgodne z powołanym przepisem, uniemożliwia konsumentom korzystanie z przewidzianej w art. 34 kpc możliwości wybrania Sądu do którego złożą ewentualny pozew z zastosowaniem zasady właściwości przemiennej. Kwestionowane postanowienie stwarza dla konsumentów dodatkowe trudności i ma istotny negatywny wpływ na możliwość faktycznego dochodzenia przez nich w procesie sądowym roszczeń od ubezpieczyciela. Zarazem stawia prowa­dzący działalność profesjonalną Zakład ubezpieczeń w uprzywilejowanej pozycji. Zapis taki jest zdaniem strony powodowej postanowieniem kształtującym prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra­żąco naruszając jego interesy, stanowi więc w rozumieniu klauzuli generalnej art. 3851 § 1 kc niedozwolone postanowienie umowne.


Powódka wskazała również, że kwestionowane pozwem postanowienie spełnia cechy klauzuli wymienionej w katalogu klauzul niedozwolonych zawartym w art. 385 pkt 23 kc. Ponadto powołuje się na art. 45 ust. 1 Konstytucji, oraz przepisy o charakterze międzynarodowym powódka dążyła do wykazania nie­zgodności powołanego zapisu z ogólnie obowiązującymi przepisami prawa. Strona powodowa powołała się także na treść art. 5 kc wyrażając pogląd, ze wskazana klauzula jest przykładem sprzecznego z zasadami współżycia spo­łecznego braku poszanowania praw innych podmiotów.


W świetle powyższego zdaniem strony powodowej zawarta we wzorcu umow­nym stosowanym przez pozwanego klauzulę należy na podstawie art. 3851 kc i art. 385 pkt 23 kc zakwalifikować jako niedozwolone postanowienie umowne. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.


W pierwszym rzędzie wskazał na nieprawidłowości zawarte w uzasadnieniu po­zwu, w których powódka występując do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o abstrakcyjną kontrolę zapisu wzorca domaga się rozpoznania sprawy przez Sad przy uwzględnieniu konkretnych okoliczności, w jakich się znalazła. Powołał też się na orzeczenie Sądu Okręgowego w Suwałkach, które wskazało Sąd Okręgowy w Warszawie jako właściwy do rozpoznania sprawy. Podkreślił, że do uznania postanowień wzorca za niedozwolone na podstawie art. 3851 § 1 k.c. konieczne jest wykazanie spełnienia dwóch przesłanek -„sprzeczności z dobrymi obyczajami" i „rażącego naruszenia interesów konsu­menta" jako kwalifikowanej formy naruszenia. Zdaniem pozwanego pozew nie spełnia tych przesłanek.


W odpowiedzi na pozew wskazano również, że kwestionowane postanowienie zostało oparte na przepisie art. 7a ustawy o działalności ubezpieczeniowej obowiązującej do dnia 31.12.2003 r., który zezwolił na wprowadzenie do ogólnych warunków ubezpieczenia takiego zapisu. Wzorzec umowny został doręczony ubezpieczonemu, który nie złożył oświadczenia o odstąpieniu od umowy, a więc zaakceptował jego postanowienia w pełni.


Pozwany nie zgodził się również ze stanowiskiem strony powodowej powołują­cej się na art. 34 kpc dotyczący właściwości przemiennej. Uznał, że powołany przepis nie znajduje zastosowania w sprawach wynikłych z umów ubezpiecze­niowych. Odnośnie wypełnienia przez przedmiotowy zapis cech klauzuli niedo­zwolonej z art. 3853 pkt 23 kc wyraził pogląd, że postanowienie zostało oparte na wyraźnym upoważnieniu art. 7a ust 1 ustawy o działalności ubezpieczenio­wej, wobec tego jest w pełni zgodne z prawem i nie może być kwestionowane. Wobec powyższego pozwany wyraził pogląd, że brak jest podstaw do abstrak­cyjnej kontroli zapisu wzorca. Wreszcie wskazał, że powódka nietrafnie powo­łała się na szereg przepisów w charakterze ogólnym, gwarantującym każdemu prawo do sądu, którego realizacja w następstwie zastosowania przedmiotowej klauzuli została uniemożliwiona. W rozumieniu pozwanego przedmiotowy zapis nie zamyka uprawnionej prawa do wystąpienia na drogę sądową, chociaż nie przed sądem właściwym miejscowo z uwagi na jej miejsce zamieszkania. W piśmie z dnia 10.05.2004r. powódka ustosunkowała się do odpowiedzi na pozew. W całości podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko, podnosząc, że kwestionowane postanowienie utrudnia lub wręcz uniemożliwia konsumentom np. ze względu na uciążliwe, długotrwałe i kosztowne dojazdy dochodzenie przed Sądem należnych praw. Zwróciła uwagę, że stronom umowy ubezpiecze­nia konsumentowi i kontrahentowi winny służyć jednakowe środki ochrony swych praw oparte na powszechnie obowiązujących zasadach bez uprzywilejo­wania którejkolwiek strony.


Odnosząc się do powołanego przez pozwanego argumentu, że zmarły mąż po­wódki nie odstąpił od umowy, a więc zaakceptował ją wraz z § 13.3 w kwestio­nowanym brzmieniu strona powodowa wskazała na publiczny charakter powództwa, w którym nie ma znaczenia, jaka jest pozycja powoda w konkretnej umowie.


Również zaprezentowana przez pozwanego wykładnia konstytucyjnego prawa do sądu jest zdaniem strony powodowej nieprawidłowa, ponieważ interpretuje to prawo w sposób ścieśniający. Powódka jest zdania, że prawo to należy inter­pretować szeroko. Podała przy tym przykład obowiązku Sądu zwolnienia strony od kosztów, gdy nie jest w stanie ich ponieść. Również faktyczna bliskość sądu jest przejawem realizacji tej zasady.


W tym stanie zdaniem strony powodowej powództwo zmierzające do ochrony interesów konsumenta jest w pełni uzasadnione.


Rozpoznając sprawę Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił co nastę­puje:


W dniu 28.08.2000r.  mąż powódki, na mocy zawartej z pozwanym Towarzystwem Ubezpieczeniowym N. S.A. , obecnie S. S.A. umowy został objęty ochroną ubezpieczeniową. Po tragicznej śmierci męża, uprawniona do otrzymania świadczenia powódka X, w związku z odmową wypłaty odszkodowania wystąpiła do Sądu Okręgowego w S., właściwego jej zdaniem miejscowo, z po­wództwem przeciwko ubezpieczycielowi.


Pozwany, powołując się na treść § 13,3 ogólnych warunków ubezpieczenia stanowiącego, że wszelkie spory wynikające z umowy ubezpieczenia będą rozpatrywane przez Sąd Powszechny właściwy ze względu na siedzibę Towarzystwa zgłosił zarzut niewłaściwości miejscowej sądu i wniósł o przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie. Sąd Okręgowy w S. uwzględnił wniosek ubezpieczyciela przekazując sprawę sądowi wskazanemu w umowie uznając, że wiążące w sprawie są postanowienia umowy ubezpieczenia, zgodne z przepisami art. 7a ust 1 ustawy z dnia 28.07.1990r. o działalności ubezpiecze­niowej. Przepis ten dopuszczał ustalenie w umowie ubezpieczenia innego, niż właściwy dla siedziby ubezpieczającego, Sądu właściwego do rozpoznania sporów wynikłych z umowy ubezpieczenia. W pozwie wniesionym do Sądu Ochro­ny Konkurencji i Konsumentów strona powodowa działając na podstawie art. 479 kpc domagała się przeprowadzenia abstrakcyjnej kontroli postanowienia wzorca umownego i uznania kwestionowanego zapisu § 13,3 ogólnych warun­ków ubezpieczenia na życie za niedozwolone.


Wskazała, iż kwestionowany zapis spełnia cechy klauzuli abuzywnej wymie­nionej w art. 3853 pkt 23 kc i stanowi niedozwolone postanowienie umowne w świetle art. 3851 § 1 kc. Odmienne stanowisko w sprawie zajął pozwany, który dążył do wykazania, że kwestionowany zapis nie ma charakteru klauzuli abu­zywnej i jest zgodny z art. 7a ust. 1 ustawy ubezpieczeniowej. Pozwany pod­niósł, że w związku z wejściem w życie z dniem 1.01.2004 r. ustawy prawo o działalności gospodarczej (Dz. U. z 2003 r. nr 124, poz. 1151) obowiązujący obecnie przepis art. 9 ustawy w sposób odmienny reguluje kwestię właściwości sądu. Pozwany zakład ubezpieczeniowy dostosował obecnie w tym zakresie treść ogólnych warunków ubezpieczenia do obowiązujących przepisów.


Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył co następuje:


W postępowaniu o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone przedmiotem działania Sądu jest abstrakcyjna kontrola wzorca. Za wzorzec na­leży uznać zgodnie z art. 384 § 1 kc w szczególności ogólne warunki umów, wzory umów i regulaminy.


W tym stanie zdaniem Sądu nie powinno budzić wątpliwości, że stosowane przez pozwanego przy zawieraniu umów z konsumentami ogólne warunki ubezpieczenia na życie z Funduszem Inwestycyjnym są wzorcem umownym w rozumieniu wskazanego powyżej przepisu. Jednocześnie pozwany nie zaprzeczył, iż w umowach z konsumentami stosował wzorzec zawierający wskazaną w po­zwie klauzule umowną. Jej treść przytoczona przez stronę powodową nie została zakwestionowana. W związku z tym powyższe okoliczności, na podstawie art. 230 k.p.c. należało uznać za niedozwolone. W postępowaniu dotyczącym posta­nowień wzorca umownego Sąd ocenia czy zawarte w nim postanowienia mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. W myśl przepisu art. 3851 § 1 k.c. za takie uznaje się postanowienia umowy zawieranej z konsumentami nie uzgodnione indywidualnie jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Nie dotyczy to jednak postanowień określających głównie świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.


Zakwestionowane przez powódkę postanowienie nie określa głównych świadczeń stron. Przedmiotem postępowania przez Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów nie są też postanowienia konkretnej umowy (te powinny być rozpa­trzone przez Sąd właściwy do rozpoznawania sporów na tle konkretnej umowy) lecz postanowienia wzorca, który pozwany przedstawia konsumentowi i o ile nie zostaną zmienione w drodze wzajemnych uzgodnień stron, stają się obowią­zujące w stosunkach między nimi kształtując tym samym ich wzajemne prawa i obowiązki.


Postanowienie § 13.3 ogólnych warunków ... dotyczy wskazania Sądu właści­wego dla rozpoznania sporu wynikłego na gruncie umowy ubezpieczenia. Nie zachodzą więc okoliczności wyłączające kognicję Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów do rozpoznania sprawy.


Zdaniem Sądu fakt, że postanowienia wzorca zostały przedstawione konsumentowi oraz,  że je milcząco zaakceptował nie wyklucza, że umowa nie ma charakteru wzorca. Jest to bowiem standardowy tekst, który prowadzący profe­sjonalną działalność kontrahent przedstawia konsumentowi do akceptacji i który po podpisaniu reguluje stosunki stron. Nawet jeśli w pewnym zakresie tekst taki był przez strony uzgodniony to jednak w części nieuzgodnionej indywidualnie nadal pozostaje wzorcem umownym ponieważ te postanowienia wzorca są inkorporowane do treści umowy. Jeśli postanowienia przejęte z wzorca kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami ra­żąco naruszając jego interesy należy je uznać za niedozwolone postanowienia umowne - Przesłanki te muszą być jednak spełnione łącznie - Sprzeczne z dobrymi obyczajami są działania zmierzające do niedoinformowania, wykorzysta­nia niewiedzy, kształtowania stosunku zobowiązaniowego w sposób nierównorzędny. Rażące naruszenie interesów, to takie które znacząco niekorzystnie kształtuje sytuację ekonomiczna konsumenta lub prowadzi do straty czasu, nie­wygody, nierzetelnego traktowania.(E. Łętowska, Ustawa s. 99; Cz. Żuławska w Komentarz 2001, s. 133). W świetle powyższego za trafne należy uznać zarzuty strony powodowej dotyczące zakwestionowanego zapisu wzorca umownego stosowanego przez pozwanego. Zawarte w § 13.3 ogólnych warunków ... posta­nowienie wykorzystując niewiedzę konsumenta (który nie był profesjonalistą i nie mógł właściwie ocenić zapisów wzorca) znacząco niekorzystnie kształtuje pozycję uprawnionej powódki narażając ją na dodatkowe wydatki, stratę czasu, niewygodę pośrednio i nierzetelne traktowanie z powodu przedłużającego się postępowania sądowego.


Klauzula generalna art. 3851 § 1 kc została uzupełniona przez ustawodawcę listą niedozwolonych postanowień umownych zawartą w art. 385 kc. Obejmuje ona najczęściej spotykane w praktyce klauzule niedozwolone. Katalog ma jednak niepełny i przykładowy charakter. Jego funkcja polega na tym, że wykazanie przez konsumenta zastosowania we wzorcu umowy postanowienia odpowiada­jącego ujętemu w katalogu stwarza domniemanie, iż kwestionowane postano­wienie spełnia przesłanki niedozwolonego postanowienia umownego objętego klauzulą generalną art. 3851 § 1 kc.


Ciężar dowodu, że dane postanowienie nie spełnia przesłanek klauzuli general­nej spoczywa na kontrahencie konsumenta - art. 3851 § 4 kc. Dla uchylenia do­mniemania, że klauzula umowna jest zgodna z którąś z przykładowych wymie­nionych w art. 3853 kc klauzul jest niedozwolonym postanowieniem umownym należy wykazać, że została uzgodniona indywidualnie lub, że nie kształtuje praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami rażąco naruszając jego interesy mimo swego „niedozwolonego" brzmienia. Dopiero po pozytywnym wykazaniu tych okoliczności może dojść do uchylenia domniema­nia abuzywności kwestionowanego postanowienia.


Mając na uwadze zarzuty strony powodowej dotyczące zawartej w § 13.3 ogól­nych warunków ... klauzuli uznać należy, że pozwany nie udowodnił, iż nie spełniają one znamion klauzuli abuzywnej z art. 385 pkt 24 kc. Analizując kwestionowane postanowienie należy również mieć na uwadze, że powstało ono na podstawie upoważnienia zawartego w art. 7a ustawy z dnia 28.07.1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn. Dz. U. z 1996 r. nr 11, poz. 62) będącego przepisem o charakterze lex Specials w stosunku do prze­pisów kodeksu postępowania cywilnego o właściwości ogólnej. Przepis ten jed­nak obecnie już nie obowiązuje bowiem z dniem 1.01.2004 r. weszła w życie ustawa z dnia 22.05.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. nr 124, poz. 1151), która w art. 9 inaczej reguluje zasady ustalania sądu właściwego do rozpoznawania sporów wynikających z umów ubezpieczenia. Aktualnie obowiązujące unormowanie umożliwia każdej ze stron umowy ubez­pieczenia wytoczenia powództwa przed Sąd, który z jej punktu widzenia będzie dla niej najbardziej odpowiedni. Takie rozwiązanie pozwala na uniknięcie spo­rów co do właściwości miejscowej sądu a jednocześnie pozostaje w zgodzie powszechnie obowiązującymi przepisami o ochronie interesów konsumentów oraz wyłącza możliwość zawarcia w umowach ubezpieczenia klauzul pozostają­cych w sprzeczności z przepisami konsumenckimi. Zważyć należy, że Sąd wy­rokuje na podstawie przepisów prawa materialnego obowiązującego w dniu orzekania. Dokonuje więc oceny zgodności kwestionowanej klauzuli z przepi­sami aktualnymi w chwili orzekania analizując jej zgodność z obowiązującymi prawem, w szczególności z przepisami chroniącymi interesy konsumentów.


Uwzględniając powyższe zastrzeżenie należy zauważyć, że kwestionowana przez stronę powodową klauzula wzorca umownego reguluje zasady właściwo­ści sądu w sprawach umów ubezpieczenia w sposób niezgodny z obowiązują­cymi obecnie przepisami ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz przepisami kpc o charakterze ogólnym. Nie zmienia tego również powołana przez po­zwanego na rozprawie okoliczność, że przepisy dopuszczają możliwość stoso­wania takiego zapisu do dnia 30.06.2005 r.


W tym stanie Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznając, iż kwestiono­wane postanowienie wzorca umownego stosowanego przez pozwanego w obro­cie z konsumentami spełnia przesłanki klauzuli niedozwolonej (art. 3851 § 1 kc) bowiem kształtuje prawa ubezpieczonego konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami rażąco narusza jego interesy i jednocześnie pozostaje w sprzeczności z obecnie obowiązującym przepisem ustawy o działalności ubez­pieczeniowej, na podstawie art. 47942 § 1 kpc zakazał jego używania w obrocie. Wydając orzeczenie Sąd miał na uwadze przepisy art. 47940 kpc w związku z art. 479 kpc, w myśl których zaniechanie przez pozwanego stosowania zaskar­żonego postanowienia wzorca umownego nie ma wpływu na bieg postępowania, o ile nie upłynął jeszcze termin na wytoczenie powództwa. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 kpc, o publikacji prawomocnego wyroku na koszt pozwanego zarządzono w oparciu o przepis art. 47944 kpc.


Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT