Uchwała z dnia 24 czerwca 1992 r. Sąd Najwyższy III CZP 76/92 OSNC 1992/12/227

Jeżeli ubezpieczający w czasie trwania stosunku ubezpieczeniowego złożył zakładowi ubezpieczeń ofertę zmiany łączącej ich umowy ubezpieczenia poprzez podwyższenie sumy ubezpieczenia, a zakład rozwiązując dotychczasowy stosunek ubezpieczeniowy przedstawił dokument (polisę) stwierdzający zawarcie nowej umowy ubezpieczenia na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia odbiegających - od poprzednio obowiązujących - na niekorzyść ubezpieczającego, wówczas zakład ubezpieczeń obowiązany jest zwrócić ubezpieczającemu na to uwagę na piśmie przy doręczeniu tego dokumentu, wyznaczając mu co najmniej 7-dniowy termin do zgłoszenia sprzeciwu (art. 811 § 1 k.c.).


Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Arkadiusza Ł. przeciwko (...) Zakładowi Ubezpieczeń (...) w Ł. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 24 kwietnia 1992 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:
1. Czy oświadczenie ubezpieczającego w czasie trwania stosunku ubezpieczeniowego zawierającego wolę zmiany istotnego składnika umowy ubezpieczenia (tj. wysokości sumy ubezpieczeniowej) może stanowić ofertę w rozumieniu art. 811 k.c.?
2. Czy umieszczenie w polisie ubezpieczeniowej stwierdza ubezpieczeającego "ogólne warunki ubezpieczenia są mi znane" zwalnia zakład ubezpieczeń od obowiązku podania w tekście polisy ogólnych warunków ubezpieczenia, na podstawie których umowa została zawarta (art. 812 § 1 k.c.), albo podania, gdzie zostały one ogłoszone lub wyłożone do publicznej wiadomości (art. 812 § 2 k.c.)?
podjął następującą uchwałę7
1. Jeżeli ubezpieczający w czasie trwania stosunku ubezpieczeniowego złożył zakładowi ubezpieczeń ofertę zmiany łączącej ich umowy ubezpieczenia poprzez podwyższenie sumy ubezpieczenia, a zakład rozwiązując dotychczasowy stosunek ubezpieczeniowy przedstawił dokument (polisę) stwierdzający zawarcie nowej umowy ubezpieczenia na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia odbiegających - od poprzednio obowiązujących - na niekorzyść ubezpieczającego, wówczas zakład ubezpieczeń obowiązany jest zwrócić ubezpieczającemu na to uwagę na piśmie przy doręczeniu tego dokumentu, wyznaczając mu co najmniej 7-dniowy termin do zgłoszenia sprzeciwu (art. 811 § 1 k.c.).
2. Zamieszczenie w polisie ubezpieczeniowej stwierdzenia ubezpieczającego, że "ogólne warunki ubezpieczenia są mi znane", nie zwalnia zakładu ubezpieczeń od wykonania obowiązku określonego w art. 812 § 1 i 2 k.c.

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości wynikły na tle następującego stanu faktycznego:
Powód Arkadiusz Ł. prowadził sklep "Komis". W dniu 8 września 1989 r. powód zawarł z (...) Zakładem Ubezpieczeń (...) umowę ubezpieczenia tego sklepu od kradzieży z włamaniem i rabunku na kwotę 18.000.000 zł. Umowa została zawarta na okres od dnia 9 września 1989 r. do dnia 8 września 1990 r. Potwierdzeniem tej umowy byla polisa ogólna nr (...). W okresie obowiązywania tej umowy powód - ze względu na liczne włamania do sklepów - uznał, że należy zwiększyć sumę ubezpieczenia. Na jego prośbę w dniu 28 lutego 1990 r. zgłosił się B.J. - pośrednik ubezpieczeniowy. Zwrócił on powodowi uwagę, że do ubezpieczenia należy podać rzeczywistą wartość towaru, gdyż jeśli wartość rzeczywista towaru będzie wyższa niż deklarowana, to w przypadku kradzieży lub włamania nastąpi obniżenie odszkodowania. Pośrednik nie informował, że nastąpiła zmiana ogólnych warunków ubezpieczenia, lecz przedstawił istotę aktualnych ogólnych warunków. Ostatecznie pośrednik ubezpieczeniowy anulował wcześniejszą polisę ubezpieczeniową i wystawił nową, w której sumę ubezpieczenia określono na 20.000.000 zł. Na polisie tej umieszczono wzmiankę "ogólne warunki ubezpieczenią są mi znane".
W dacie zawierania umowy obowiązywały ogólne warunki ubezpieczenia od kradzieży z włamaniem i rabunku wprowadzone uchwałą nr 75/89 Rady Nadzorczej z dnia 25 września 1989 r. Były one wyłożone do wglądu w dziale likwidacji szkód i dziale akwizycji pozwanego Zakładu, a ponadto miał je i udostępniał zainteresowanym pośrednich ubezpieczeniowy.
W nocy z 21 na 22 października 190 r. nastąpiło włamanie do sklepu prowadzonego przez powoda. Nieznani sprawcy ukradli mienie wartości 25.393.000 zł. W tym czasie w sklepie znajdowało się mienie wartości 150.000.000 zł. Stosując zasadę proporcjonalności, przyjętą w § 16 pkt 2 ogólnych warunków ubezpieczenia, powodowi wypłacono odszkodowanie w wysokości 3.321.669 zł.
W tej sytuacji powód wniósł powództwo o zasądzenie kwoty 16.219.330 zł, które Sąd Rejonowy, wyrokiem z dnia 24 grudnia 1991 r., oddalił, wychodząc z założenia, że powodowi znane były nowe ogólne warunki ubezpieczenia.
Rozpoznając rewizję powoda od tego wyroku Sąd Wojewódzki w Łodzi przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane w sentencji postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Umowa ubezpieczenia podlega ogólnym przepisom kodeksu cywilnego o umowach, zwłaszcza zawieranych przez złożenie oferty i jej przyjęcie (art. 66 i nast k.c.), jednakże wobec szczególnego uregulowania sprawy w tytule XXVII księgi III kodkesu cywilnego i w ogólnych warunkach ubezpieczenia, stosunkowo rzadko pojawia się potrzeba stosowania tych ogólnych przepisów.
Według przyjętej powszechnie praktyki umowy ubezpieczenia zawierane są w formie pisemnej. Regułą jest przy tym, że ubezpieczający składa ofertę w formie tzw. wniosku ubezpieczeniowego, ubezpieczający zaś stwierdza przyjęcie oferty przez wydanie dokumentu ubezpieczenia (polisy, legitymacji itp.). Umowę ubezpieczenia uważa się za zawartą z chwilą doręczenia przez zakład ubezpieczeń dokumentu ubezpieczenia (art. 808 § 2 i art. 809 § 2 k.c.).
Ubezpieczającego uważa się za oferenta, natomiast ubezpieczyciel może być uważany za oferenta tylko wtedy, gdy przyjmując ofertę ubezpieczającego proponuje zmianę lub uzupełnienie jej treści (art. 68 k.c.). W odniesieniu do umowy ubezpieczenia zasadę tę wyraża art. 811 k.c. Zgodnie z art. 811 § 1 k.c., jeżeli dokument ubezpieczenia zawiera postanowienia, które odbiegają na niekorzyść ubezpieczającego od treści złożonej przez niego oferty lub od ogólnych warunków ubezpieczenia, zakład ubezpieczeń obowiązany jest zwrócić ubezpieczającemu na to uwagę na piśmie przy doręczeniu tego dokumentu, wyznaczając mu co najmniej siedmiodniowy termin do zgłoszenia sprzeciwu; w razie niewykonania tego obowiązuku przez zakład ubezpieczeń zmiany dokonane na niekorzyć ubezpieczającego są nieważne. Według § 2 art. 811 k.c. w braku sprzeciwu uważa się, że umowa doszła do skutku zgodnie z treścią dokumentu ubezpieczenia.
Z przepisu tego wynika, że:
po pierwsze, ubezpieczający powinien zgłosić ofertę na piśmie, w formie tzw. wniosku ubezpieczeniowego;
po wtóre, jeśli tak się stało, to zakład ubezpieczeń, zgłaszając kontrofertę zawierającą poropozycje odbiegające na niekorzyść ubezpieczającego od treści jego oferty lub od ogólnych warunków ubezpieczenia, obowiązany jest na to zwrócić uwagę ubezpieczającego, przy czym powinien to uczynić na piśmie, z wyznaczeniem 7-dniowego terminu do zgłoszenia zastrzeżeń;
po trzecie, milczenie ubezpieczającego jest równoznaczne z przyjęciem kontroferty zakładu ubezpieczeń.
Powstaje pytanie, czy tę konstrukcję prawną można i należy odnieść do sytuacji, gdy w czasie trwania stosunku ubezpieczeniowego ubezpieczający złożył zakładowi ubezpieczeń ofertę jedynie zmiany łączącej ich umowy poprzez podwyższenie sumy ubezpieczenia, a zakład ubezpieczeń nie przyjmuje tej oferty, lecz rozwiązując dotychczaspwy stosunek ubezpieczeniowy przedstawia kontrofertę zawarcia nowej umowy ubezpieczenia na podstawie nowych ogólnych warunków, odbiegających na niekorzyść ubezpieczającego od poprzednio obowiązujących.
Otóż, nie może być skutecznie kwestionowane stwierdzenie, że jeśli w czasie trwania stosunku ubezpieczeniowego nastąpi zmiana ogólnych warunków ubezpieczenia, to okoliczność ta nie ma wpływu na sytuację ubezpieczającego. Oznacza to, że gdyby zakład ubezpieczeń przyjął ofertę ubezpieczającego dotyczącą jedynie zmiany sumy ubezpieczenia, poprzez jej podwyższenie, to wówczas pozostałe warunki ubezpieczenia (w tym określone w ogólnych warunkach) nie uległyby zmianie. Innymi słowy, sytuację ubezpieczającego należałoby oceniać w świetle ogólnych warunków ubezpieczenia, które obowiązywały w chwili zawarcia umowy.
W sytuacji, zaś gdy zakład ubezpieczeń nie przyjął takiej oferty zmiany dotychczasowej umowy, lecz wystąpił z kontrofertą zmierzającą do rozwiązywania dotychczasowej umowy i zawarcia nowej umowy na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia, odbiegającego na niekorzyść od dotychczasowych, to nałożenie na zakład ubezpieczeń obowiązków wynikających z art. 811 k.c. nie może budzić wątpliwości. Rzecz w tym, że kontroferta zakładu ubezpieczeń, dotycząca zawarcia nowej umowy i rozwiązania dotychczasowej, odbiega - co jest poza dyskusją - na niekorzyść ubezpieczającego od treści złożonej przez niego oferty. Oferta ubezpieczającego zmierzała jedynie do podwyższenia sumy ubezpieczenia, przy zachowaniu pozostałych warunków ubezpieczenia, a w tym zachowania korzystniejszych dla niego ogólnych warunków ubezpieczenia, na których oparta była dotychczasowa umowa.
Reasumując, w opisanej sytuacji (która zaistniała w niniejszej sprawie) zakład ubezpieczeń powinien postępować tak, jak to wynika z art. 811 § 1 k.c.
Drugie zagadnienie prawne wiąże się z wykładnią art. 812 k.c. Z treści tego przepisu wynika, że zasadą jest posługiwanie się przy zawieraniu umów ubezpieczenia. Przepis ten musi być traktowany jako bezwzględnie obowiązujący wówczas, gdy zakład  ubezpieczeń posługuje się ogólnymi warunkami ubezpieczeń. Z wykonania tego obowiązku zakładu ubezpieczeń nie zwalnia sam przez się fakt, że w polisie ubezpieczeniowej zamieszczono stwierdzenie ubezpieczającego, iż "ogólne warunki ubezpieczenia są mi znane". Rzecz w tym, że takie oświadczenie może mieć pewne znaczenie jedynie wówczas, gdy zakład nie podaje w dokumencie ogólnych warunków ubezpieczenia (art. 812 § 1 k.c.), lecz - zgodnie z art. 812 § 2 k.c. - w dokumencie ubezpieczenia powołuje się na ogólne warunki lub zamieszcza z nich wyciąg, podając, gdzie zostały ogłoszone lub wyłożone do publicznej wiadomości. Zresztą w konkretnej sprawie stwierdzenie ubezpieczającego, że znane mu są warunki ubezpieczenia, nie może być skuteczne także dlatego, iż nawet nie precyzuje, o jakie warunki chodzi, co jest istotne przy ich zmianie.
Wychodząc z tych założeń udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.˙

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT