Wyrok SN z dnia 16 grudnia 2003 r., sygn. akt II CK 330/02, niepublikowany

W art. 828 § 1 k.c. mowa jest o tzw. subrogacji ustawowej (cessiones legis), czyli o przejściu na zakład ubezpieczeń roszczeń regresowych z mocy ustawy, a nie z mocy umowy. Zastrzeżenie zawarte w tym przepisie ("jeśli nie umówiono się inaczej") może być rozumiane tylko w taki sposób, że umowa ubezpieczenia może wyłączyć przejście roszczenia regresowego przysługującego ubezpieczonemu na zakład ubezpieczeń. Przepis art. 828 § 1 k.c. nie dotyczy natomiast kwestii, czy w umowie ubezpieczenia przewidziano, że osobą trzecią wyrządzającą szkodę może być sam ubezpieczony, i czy w związku z tym roszczenie regresowe zakładu ubezpieczeń może przysługiwać w stosunku do niego.
Osoba trzecia spłacająca wierzyciela nabywa wraz z wierzytelnością uprawnienie do dochodzenia zwrotu tej wierzytelności także od poręczyciela.


Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Towarzystwa Ubezpieczeniowego Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. przeciwko Iwonie S. o zapłatę 10.129,51 zł, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 grudnia 2003 r. kasacji powodowej Spółki od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 26 października 2001 r.
1) zmienia zaskarżony wyrok i oddala apelację oraz zasądza od pozwanej na rzecz powoda 1.000 zł (tysiąc złotych)
tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego,
2) zasądza od pozwanej na rzecz powoda 1.809 zł (tysiąc osiemset dziewięć złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrokiem z dnia 27 marca 2001 r. Sąd Rejonowy utrzymał w zasadniczej części w mocy nakaz zapłaty, nakazujący pozwanym Iwonie S. i Konradowi C. zapłatę solidarnie na rzecz powoda, Towarzystwa Ubezpieczeniowego S.A. w W., kwoty 10.129,51 zł z ustawowymi odsetkami; uchylił go jedynie w części zasądzającej od Iwony S. odsetki za okres od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 9 czerwca 2000 r. i w tym zakresie oddalił powództwo.
Z dokonanych ustaleń wynika, że w dniu 1 marca 1996 r. pozwany Konrad C. zawarł Bankiem S.A. w L, Oddział w L, umowę o kredyt w kwocie 10.900 zł. Zabezpieczeniem kredytu były poręczenie udzielone przez żonę dłużnika - Iwonę S., weksel in blanco podpisany przez pozwanego oraz umowa ubezpieczenia spłaty kredytu przez powoda. Kredyt nie został spłacony, a bank zgłosił wobec powoda jako ubezpieczyciela żądanie zapłaty kwoty 10.129,51 zł. W dniu 24 listopada 1997 r. powód kwotę tę zapłacił, a następnie zażądał jej zwrotu od pozwanych.
Sąd pierwszej instancji uznał, że roszczenie powoda jest uzasadnione. Powód, spłacając cudzy dług, za który był odpowiedzialny osobiście na podstawie zawartej z dłużnikiem umowy ubezpieczenia, nabył, na podstawie art. 518 k.c, wierzytelność do wysokości dokonanej spłaty wraz z zabezpieczeniem w postaci poręczenia udzielonego przez pozwaną. Może zatem realizować roszczenie regresowe nie tylko wobec dłużnika głównego, lecz także wobec poręczyciela. Sąd Rejonowy uznał także, że w okolicznościach sprawy nie ma zastosowania art. 525 k.c, nie doszło bowiem do zawarcia umowy o przejęcie długu Konrada O ani z dłużnikiem, ani z wierzycielem.
Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 26 października 2001 r. uwzględnił apelację pozwanej i zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty w stosunku do pozwanej i powództwo wobec niej oddalił. Podzielając dokonane w sprawie ustalenia faktyczne, Sąd drugiej instancji uznał jednak za błędną ocenę prawną. Zdaniem Sądu Okręgowego, powód spłacił nie cudzy, lecz własny dług. Umowa ubezpieczenia kredytu spowodowała powstanie po stronie powoda obowiązku zapłaty odszkodowania z chwilą zaprzestania przez ubezpieczonego spłacania wymagalnych rat kredytu. Zobowiązanie się przez powoda do spłaty długu Konrada C. zwolniło dłużnika z odpowiedzialności wobec banku, ubezpieczyciel zatem, w ocenie Sądu Okręgowego, przejął dług. Wobec tego zaś, że bank wyraził na to zgodę, skoro zawarcie umowy ubezpieczenia kredytu było jednym ze sposobów zabezpieczenia kredytu, zaistniały wszystkie przesłanki przejęcia długu, o których mowa w art. 519 § 1 pkt 2 k.c. W tej sytuacji, zgodnie z art. 525 k.c, z chwilą przejęcia długu wygasło z mocy prawa poręczenie udzielone przez pozwaną jako zabezpieczenie spłaty tego długu. Z tej przyczyny, zdaniem tego Sądu, żądanie zapłaty skierowane wobec pozwanej pozbawione jest podstaw.
Powyższy wyrok powód zaskarżył kasacją, w której zarzucał naruszenie prawa materialnego, tj. art. 519 § 2 pkt 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, art. 518 § 1 pkt 1 k.c. lub art. 518 § 1 pkt 4 k.c. w związku z art. 828 § 1 k.c. przez niezastosowanie i uznanie, że umowa ubezpieczenia kredytu stanowiła jednocześnie umowę przejęcia długu, art. 519 § 2 pkt 2 k.c. w związku z art. 522 k.c. przez błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że zgoda na przejęcie długu może nastąpić poprzez sam fakt przyjęcia zabezpieczenia, oraz art. 518 § 1 pkt 1 k.c. przez błędną wykładnię pojęcia "cudzy dług". W konkluzji skarżący wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku, oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można podzielić poglądu Sądu drugiej instancji, w myśl którego doszło do przejęcia długu pozwanego Konrada C. przez powoda. Instytucja przejęcia długu uregulowana jest w art. 519 k.c. Z przepisu tego wynika, że przejęcie długu polega na wstąpieniu osoby trzeciej w miejsce dotychczasowego dłużnika, który zostaje z długu zwolniony. Dłużnikiem wierzyciela staje się przejmujący dług, tzw. przejemca, który wstępuje we wszystkie obowiązki dotychczasowego dłużnika, wynikające z umowy bądź z ustawy, obowiązany jest do zapłacenia wierzytelności, ponosi odpowiedzialność za zwłokę, niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (por. wyrok SN z dnia 1 kwietnia 1961 r., II CR 150/61, OSNCP 1963, nr 3, poz. 52). Przejęcie długu wymaga zawarcia umowy, ale może też stanowić element innej czynności prawnej, innej umowy (por. wyrok SN z dnia 19 lutego 1999 r., II CKN 181/98 (OSNC 1999, nr 7-8, poz. 144). Niewątpliwie jednak zwolnienie dotychczasowego dłużnika z zobowiązania powinno wynikać z niej w sposób wyraźny. Jak ustalono w sprawie, powód zawarł z dłużnikiem umowę ubezpieczenia kredytu. W umowie tej powód zobowiązał się do spłaty kredytu udzielonego przez bank, na wypadek niespłacenia kredytu przez dłużnika, w zamian za zapłatę przez niego składki. Wbrew stanowisku Sądu drugiej instancji, nic więcej z tej umowy nie wynika, w szczególności nie wynika z niej zwolnienie dłużnika z długu. Już z tego tylko względu nie można uznać, by w umowie ubezpieczenia kredytu doszło do przejęcia długu, o jakim mowa w art. 519 § 1 pkt 2 k.c. Gdyby nawet takie porozumienie strony umowy o ubezpieczenie kredytu zawarły, byłoby ono bezskuteczne. Jak bowiem wynika z przytoczonego przepisu, przejęcie długu przez umowę pomiędzy dłużnikiem a osobą trzecią może nastąpić za zgodą wierzyciela. Zgodnie zaś z art. 522 k.c, zgoda wierzyciela na przejęcie długu pod nieważnością powinna być wyrażona na piśmie. Uzależnienie udzielenia kredytu przez bank od zawarcia przez kredytobiorcę umowy ubezpieczenia tego kredytu i przyjęcie dokumentu (polisy) potwierdzającego ten fakt, nie czyni zadość wymaganiu formy pisemnej, przewidzianej w art. 522 k.c. dla zgody wierzyciela. Skoro zatem nie doszło do przejęcia długu, nie ma w sprawie zastosowania art. 525 k.c, zgodnie z którym poręczenie zabezpieczające wierzytelność wygasa z chwilą przejęcia długu, chyba że poręczyciel wyrazi zgodę na dalsze trwanie zabezpieczenia. Trafnie zatem zarzucał skarżący, że przepisy art. 519 § 1 pkt 2 i art. 525 k.c. nie stanowią podstawy zwolnienia pozwanej z odpowiedzialności z tytułu udzielonego poręczenia.

Rozważając charakter umowy ubezpieczenia, zawartej przez dłużnika z powodem, należy uznać ją za umowę ubezpieczenia na cudzy rachunek, o jakiej mowa w art. 808 k.c, polegającą na ubezpieczeniu cudzego interesu majątkowego (w tym wypadku - interesu majątkowego banku), przez działającego we własnym imieniu ubezpieczającego. Taka umowa różni się, jak trafnie podniósł skarżący, od umowy gwarancji ubezpieczeniowej, zawieranej przez trzy podmioty: bank, kredytobiorcę i ubezpieczyciela, gwarantującego spłatę kredytu. Zobowiązany z mocy takiej umowy gwarant, w razie niespłacenia kredytu przez kredytobiorcę, płaci swój własny dług. Taka sytuacja jednak w sprawie nie zachodzi. Powód bowiem, poprzez zapłatę odszkodowania na rzecz banku spełnił co prawda własne zobowiązanie wobec pozwanego, ale z zobowiązania tego wynikała odpowiedzialność za dług pozwanego istniejący wobec banku z tytułu umowy kredytowej, a więc za cudzy dług.

W stosunku do stron umowy kredytowej zatem powód był osobą trzecią która spłaciła wierzyciela. Osoba taka, zgodnie z art. 518 k.c, nabywa wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty. Wątpliwość może jedynie dotyczyć tego, czy nabycie to następuje z mocy art. 518 § 1 pkt 1 k.c, a więc czy uprawnienia powoda wynikają z faktu spłaty cudzego długu, za który wobec zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialny był osobiście, czy też na podstawie art. 518 § 1 pkt 4 k.c, przewidującego takie uprawnienie z mocy przepisów szczególnych. Wchodzić może w grę art. 828 § 1 k.c, regulujący przypadek tzw. subrogacji ustawowej. Jak wynika ze zdania pierwszego tego przepisu, w braku odmiennej umowy, z dniem zapłaty odszkodowania przez zakład ubezpieczeń roszczenie ubezpieczającego przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę przechodzi z mocy prawa na zakład ubezpieczeń do wysokości zapłaconego odszkodowania. W rozpoznawanej sprawie jednak szkodę wyrządziła nie osoba trzecia, ale sam ubezpieczający. Skarżący zarzucał, że umowa ubezpieczenia, poprzez odesłanie do § 12 ogólnych warunków ubezpieczenia, przewidziała taką sytuację i uprawniała zakład ubezpieczeń do wystąpienia z roszczeniem regresowym do pozwanego Konrada O W tej sytuacji, zdaniem skarżącego, może znaleźć zastosowanie art. 828 § 1 k.c, jako przepis szczególny w stosunku do art. 518 k.c.

Trzeba jednak wskazać, że w art. 828 § 1 k.c. mowa jest, jak wskazano wyżej, o tzw. subrogacji ustawowej (cessiones legis), czyli o przejściu na zakład ubezpieczeń roszczeń regresowych z mocy ustawy, a nie z mocy umowy. Zastrzeżenie zawarte w tym przepisie ("jeśli nie umówiono się inaczej") może być rozumiane tylko w taki sposób, że umowa ubezpieczenia może wyłączyć przejście roszczenia regresowego przysługującego ubezpieczonemu (a w okolicznościach rozpoznawanej sprawy bankowi, na rzecz którego umowa była zawarta) na zakład ubezpieczeń. Takiego wyłączenia umowa, ani ogólne warunki ubezpieczeń stanowiące jej integralną część, nie zawierają. Przepis art. 828 § 1 k.c. nie dotyczy natomiast kwestii, czy w umowie ubezpieczenia przewidziano, że osobą trzecią wyrządzającą szkodę może być sam ubezpieczony, i czy w związku z tym roszczenie regresowe zakładu ubezpieczeń może przysługiwać w stosunku do niego.

Nie można w tej sytuacji uznać, by podstawą roszczenia powoda, wynikającego z faktu spłacenia długu pozwanego Konrada C. wobec banku był art. 828 § 1 k.c. jako przepis szczególny w stosunku do art. 518 k.c. Podstawą prawną tego roszczenia jest zatem ogólny przepis art. 518 § 1 pkt 1 k.c, a podstawą faktyczną - fakt zapłaty cudzego długu, będący konsekwencją spełnienia zobowiązania wynikającego z umowy ubezpieczenia tego długu.

Spłacenie przez skarżącego cudzego, a nie własnego długu, powoduje daleko idące konsekwencje. W sytuacji bowiem, w której spłacający wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela, w przeciwieństwie do przejęcia długu, nie ma zastosowania art. 525 k.c, nie dochodzi więc do wygaśnięcia poręczenia zabezpieczającego dług. Wbrew zatem stanowisku Sądu drugiej instancji, powodowi, który ten dług spłacił, służą wszelkie roszczenia, które przysługiwały dotychczasowemu wierzycielowi, a więc także roszczenie wynikające z zabezpieczenia wierzytelności poręczeniem. Jak trafnie zarzucał skarżący, pozwana Iwona S., poręczając zobowiązanie Konrada C, przyjęła na siebie odpowiedzialność za niego. W wypadku określonym w art. 518 k.c. nie dochodzi do zmiany dłużnika, poręczyciel nadal więc odpowiada za zobowiązanie dłużnika, tyle że w stosunku do innego wierzyciela, a zatem jego sytuacja nie ulega pogorszeniu. Należy zatem wyrazić pogląd, że osoba trzecia spłacająca wierzyciela nabywa wraz z wierzytelnością uprawnienie do dochodzenia zwrotu tej wierzytelności także od poręczyciela.
Wobec powyższego, orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39315 k.p.c. oraz art. 98 k.p.c.

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT