Paweł Wawszczak - Najem pojazdu zastępczego w świetle uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2011 r. (sygn. akt III CZP 05/11) - Monitor Ubezpieczeniowy nr 49 - czerwiec 2012

Uszkodzenie lub zniszczenie pojazdu mechanicznego w wypadku komunikacyjnym rodzi szereg negatywnych skutków w sferze majątkowej poszkodowanego. Oprócz kosztów naprawy pojazdu lub zakupu nowego środka transportu ponosi on szereg wydatków będących następstwem zdarzenia wywołującego szkodę - koszty holowania, parkowania pozostałości powypadkowych, oceny technicznej zakresu uszkodzeń, wyrejestrowania pojazdu po jego zniszczeniu lub dodatkowych badań technicznych w razie naprawy uszkodzonego pojazdu, etc. W większości przypadków wskutek zniszczenia lub uszkodzenia pojazdu mechanicznego następuje czasowa utrata możliwości korzystania przez poszkodowanego ze swojego pojazdu. Poszkodowani, którzy wykorzystują swoje pojazdy mechaniczne do celów zawodowych lub prywatnych, nie posiadając innego, wolnego i nadającego się do wykorzystania pojazdu mechanicznego, bardzo często w celu odtworzenia możliwości korzystania z rzeczy w dotychczasowym zakresie, zmuszeni są na pewien czas wynająć pojazd zastępczy. Następnie, kierują roszczenie o refundację tych kosztów do sprawcy szkody lub jego ubezpieczyciela.

W doktrynie, a także w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych panowała zgodność poglądów, że jeżeli pojazd mechaniczny służył poszkodowanemu do wykonywania wolnego zawodu lub prowadzenia działalności gospodarczej, to w razie utraty możliwości korzystania z pojazdu, mógł on domagać się z tego tytułu utraconych korzyści. Jeżeli natomiast poniósł koszty na czasowe odtworzenie możliwości korzystania z rzeczy, to wydatki te, w granicach adekwatnego związku przyczynowego, stanowiły stratę rzeczywistą. Kontrowersje pojawiły się natomiast w przypadkach kierowania tego rodzaju roszczenia przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej, która korzystała z pojazdu do celów prywatnych (np. do dojazdu do pracy, odwożenia dzieci do placówek oświatowo-wychowawczych, na zakupy, etc.). Kwestia ta nabrała w ostatnich latach szczególnego znaczenia wraz z upowszechnieniem się posiadania pojazdów mechanicznych i rozwojem rynku usług najmu pojazdów mechanicznych.

Roszczenie o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego przez osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej, ulokowane od strony kwalifikacji prawnej na pograniczu szkody majątkowej i niemajątkowej, wzbudziło rozbieżności interpretacyjne w doktrynie i orzecznictwie. W ostatnich latach roszczenie to było także przedmiotem licznych sporów pomiędzy poszkodowanymi w kolizjach drogowych, dochodzącymi naprawienia szkody z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych a ubezpieczycielami. Rodziło również uzasadnioną reakcję organów ustawowo powołanych do ochrony praw poszkodowanych, między innymi Rzecznika Ubezpieczonych. Owocem prowadzonych dyskusji, rozbieżności w doktrynie i judykaturze oraz skali kierowanych w ostatnich latach tego rodzaju roszczeń odszkodowawczych był wniosek Rzecznika Ubezpieczonych do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały mającej na celu usunięcie rozbieżności w wykładni roszczenia osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego, w szczególności czy utrata możliwości korzystania z rzeczy przez tą osobę stanowi szkodę majątkową, której naprawienia można żądać od ubezpieczyciela w ramach jego odpowiedzialności gwarancyjnej z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych oraz czy fakt istnienia komunikacji publicznej w miejscu pobytu poszkodowanego determinuje zasadność jego roszczenia. 

W dniu 17 listopada 2011 r. w odpowiedzi na zagadnienia prawne przedstawione przez Rzecznika Ubezpieczonych, czy w świetle art. 361 k.c. utrata możliwości korzystania z pojazdu mechanicznego wskutek jego zniszczenia lub uszkodzenia przez poszkodowanego - będącego osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej - stanowi szkodę majątkową? oraz czy w świetle art. 361 k.c. roszczenie wyżej wymienionego poszkodowanego o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego w ramach odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych jest determinowane nie tylko istnieniem adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy faktem utraty możliwości korzystania z rzeczy wskutek jej zniszczenia albo uszkodzenia, a poniesionymi kosztami najmu pojazdu zastępczego, ale również niezbędnością tego najmu, rozumianą jako niemożność skorzystania ze środków komunikacji publicznej? - Sąd Najwyższy podjął uchwałę o następującej treści: Odpowiedzialność ubezpieczyciela z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za uszkodzenie albo zniszczenie pojazdu mechanicznego niesłużącego do prowadzenia działalności gospodarczej obejmuje celowe i ekonomicznie uzasadnione wydatki na najem pojazdu zastępczego; nie jest ona uzależniona od niemożności korzystania przez poszkodowanego z komunikacji zbiorowej".

W mojej ocenie omawiana uchwała Sądu Najwyższego będzie miała doniosłe znaczenie dla skuteczności roszczeń poszkodowanych o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego i innych dóbr zastępczych w razie zniszczenia lub uszkodzenia rzeczy czynem niedozwolonym oraz dla dotychczas przyjętych modeli likwidacji szkód z OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Warto więc omówić sentencję uchwały i najważniejsze tezy Sądu Najwyższego oraz podjąć się próby kwalifikacji prawnej roszczenia o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego i projekcji skutków przedmiotowego orzeczenia dla poszkodowanych i podmiotów obowiązanych do naprawienia szkody z powyższego tytułu.

W ocenie Sądu Najwyższego utrata możliwości korzystania z uszkodzonego lub zniszczonego samochodu nie powoduje samoistnego uszczerbku majątkowego odnoszącego się do tej rzeczy, niezależnie od jej przeznaczenia i od tego, że nawet w tym ujęciu byłaby w pełni wyliczalna od strony nominalnej, np. według stawek czynszu najmu obowiązujących na lokalnym rynku dla pojazdu mechanicznego o zasadniczo podobnej klasie w określonej jednostce. Utrata możliwości korzystania z rzeczy np. z pojazdu mechanicznego nie jest zatem szkodą majątkową samą w sobie. Szkodą majątkową jest zobowiązanie powstałe z tytułu umowy najmu pojazdu zastępczego - spełniony lub wymagalny czynsz najmu. Sąd Najwyższy nie podzielił więc sformułowanego w doktrynie prawa cywilnego poglądu, że już sama utrata możliwości korzystania z rzeczy stanowi szkodę majątkową, a co za tym idzie, że poszkodowany może żądać zryczałtowanych kosztów najmu pojazdu zastępczego nawet, jeżeli nie wynajął pojazdu mechanicznego[1].

W świetle uchwały Sądu Najwyższego nie jest także dopuszczalne żądanie poszkodowanego o dostarczenie przez ubezpieczyciela pojazdu zastępczego jako sposób naprawienia szkody wyrażającej się w zmniejszeniu wartości pojazdu wskutek jego uszkodzenia lub utracie jego wartości w wyniku całkowitego zniszczenia samochodu. Wyrównanie tego rodzaju uszczerbku majątkowego następuje bowiem przez naprawę uszkodzonego pojazdu albo przez zapewnienie możliwości nabycia nowego pojazdu. W tym ujęciu roszczenie o naprawienie szkody w postaci poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego jest roszczeniem niezależnym od żądania poszkodowanego o naprawienie szkody w pojeździe. Również ubezpieczyciel nie może zwolnić się z obowiązku świadczenia za szkodę w pojeździe poprzez dostarczenie poszkodowanemu pojazdu zastępczego. Niezależnie od powyższej konstatacji, nie jest także dopuszczalne żądanie poszkodowanego dostarczenia przez ubezpieczyciela pojazdu zastępczego na czas naprawy uszkodzonego pojazdu lub na okres niezbędny do zakupu innego pojazdu mechanicznego. Wynika to z faktu, iż świadczenie odszkodowawcze należne od ubezpieczyciela w ramach jego odpowiedzialności gwarancyjnej z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych jest zawsze świadczeniem pieniężnym (art. 805 § 2 pkt 1 k.c. i art. 822 § 1 k.c.)[2]. Nie jest on obowiązany do restytucji in natura [3], przy czym zakład ubezpieczeń jako profesjonalista może sugerować poszkodowanemu źródła wynajmu pojazdu zastępczego, oceniane przez siebie jako korzystne co do jakości i ceny tej usługi.

W ocenie Sądu Najwyższego szkodę majątkową stanowią wydatki poniesione przez poszkodowanego na uzyskanie pojazdu zastępczego w okresie remontu uszkodzonego pojazdu albo przez okres niezbędny do nabycia nowego pojazdu. Są to wydatki poniesione w następstwie zdarzenia szkodowego, które by nie powstały bez tego zdarzenia, prowadzące do powypadkowego zmniejszenia majątku poszkodowanego, czyli straty (art. 361 § 2 k.c.). W przypadku osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej jest to wydatek, który służy ograniczeniu (wyłączeniu) negatywnych następstw majątkowych doznanych przez poszkodowanego w wyniku uszkodzenia (zniszczenia) pojazdu. Negatywnym następstwem majątkowym jest tu utrata możliwości korzystania z rzeczy, a więc utrata uprawnienia stanowiącego atrybuty prawa własności. W takiej sytuacji poszkodowanemu przysługuje roszczenie o zwrot wydatków na najem pojazdu zastępczego nieprzeznaczonego do kontynuowania działalności gospodarczej lub zawodowej, można je bowiem uznać za stratę w rozumieniu art. 361 § 2 k.c.

W świetle uchwały Sądu Najwyższego poniesiony przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej koszt najmu pojazdu zastępczego stanowi zatem szkodę majątkową. Walor historyczny należy więc przypisać poglądom o niemajątkowym charakterze tego rodzaju szkody. Jednocześnie jest to wydatek, który wprost zmierza do odtworzenia możliwości korzystania przez poszkodowanego z uszkodzonej lub zniszczonej rzeczy. Natomiast nie jest wydatkiem, którego celem jest wyłączenie innej szkody w mieniu poszkodowanego lub ograniczenie jej rozmiarów. Sąd Najwyższy w przedmiotowej uchwale nie potwierdził również, że zasady odpowiedzialności cywilnej za szkodę dopuszczają uzależnianie podstawy i zakresu roszczenia o zwrot kosztów najmu pojazdu zastępczego od statusu poszkodowanego (czy jest przedsiębiorcą, czy osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej), czy od celu wykorzystywania pojazdu mechanicznego (do celów komercyjnych lub prywatnych).

Roszczenie o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego przez osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej zostało natomiast powiązane z obiektywną potrzebą odtworzenia możliwości korzystania z rzeczy - brakiem innego, wolnego i nadającego się do wykorzystania pojazdu mechanicznego w mieniu poszkodowanego oraz autonomią woli poszkodowanego (zachowaniem się poszkodowanego), tj. wykorzystywaniem przedmiotu najmu do realizacji czynności życia codziennego w czasie remontu uszkodzonego pojazdu mechanicznego lub w okresie niezbędnym do zakupu innego samochodu. Z tych względów refundacji podlegają celowe i ekonomicznie uzasadnione wydatki na najem pojazdu zastępczego.

Pojęcie „celowe" i „ekonomicznie uzasadnione" to desygnaty normatywnej adekwatności przyczynowej (art. 361 k.c.) z uwzględnieniem zasady współdziałania wierzyciela z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania w sposób, o którym mowa w art. 354 k.c. Jeżeli poszkodowany wskutek czynu niedozwolonego utracił możliwość korzystania z rzeczy, nie posiadając innego, wolnego i nadającego się do wykorzystania pojazdu mechanicznego, wynajmie pojazd zastępczy o zasadniczo podobnej klasie, według stawki czynszu najmu obowiązującej na lokalnym rynku i będzie korzystał z przedmiotu najmu w okresie naprawy pojazdu mechanicznego lub w okresie niezbędnym do zakupu innego pojazdu, to koszty poniesione z powyższego tytułu będą mogły być kwalifikowane jako wydatki celowe i ekonomicznie uzasadnione. Wynajęcie pojazdu mechanicznego w takich okolicznościach nie może a priori stanowić naruszenia przez poszkodowanego zasady współdziałania z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania i zwiększenia rozmiarów szkody. Przy takim ujęciu podstawy i granic odpowiedzialności ubezpieczyciela, roszczenie  poszkodowanych wykorzystujących pojazdy mechaniczne do celów prywatnych będzie miało charakter powszechny. Zasadą będzie refundacja, a odmowa lub redukcja wysokości świadczenia odszkodowawczego z tego tytułu będzie miała charakter wyjątkowy. Jednocześnie, przy tak rozumianej szkodzie, poglądy o nadzwyczajności, wyjątkowości roszczenia osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, istnienia licznych ograniczeń i ciężarów dowodowych co do „niezbędności" takiego najmu, rozumianej głównie jako niemożność odtworzenia możliwości korzystania z rzeczy przy pomocy środków komunikacji publicznej, mają charakter całkowicie nieoperatywny i nie będą już mogły służyć jako wystarczające uzasadnienie dla odmowy refundacji poniesionych kosztów najmu na etapie przedsądowym.

Sąd Najwyższy w pełni podzielił zaprezentowany przez Rzecznika Ubezpieczonych pogląd, że korzystanie przez poszkodowanego z własnego pojazdu mechanicznego nie może być odtworzone przez wykorzystywanie środków komunikacji publicznej, są to bowiem odmienne sposoby korzystania z rzeczy. Samochód w sposób bardziej wszechstronny i funkcjonalny zaspokaja potrzeby życiowe właściciela. Korzystanie z niego stało się obecnie standardem cywilizacyjnym i taka jego funkcja będzie się umacniać. Innymi słowy, nie można uzależniać refundacji kosztów najmu pojazdu zastępczego od konieczności wykazania przez poszkodowanego, że nie mógł on skorzystać ze środków komunikacji publicznej lub korzystanie z nich było niedogodne, nawet jeśli opis tego warunku poprzedzimy sformułowaniem „w szczególności"[4]. Fakt istnienia, funkcjonowania środków transportu zbiorowego w miejscu zamieszkania poszkodowanego uznany został, co do zasady, za prawnie nieistotny z punktu widzenia oceny zasadności roszczenia uprawnionego. Korzystanie z komunikacji publicznej nie zostało zakwalifikowane jako podstawowy sposób odtworzenia możliwości korzystania z uszkodzonej lub zniszczonej rzeczy. Fundamentalna przesłanka oceny zasadności roszczenia o zwrot poniesionych kosztów najmu, która była prezentowana w niektórych poglądach lub w modelach likwidacji szkód z OC posiadaczy pojazdów mechanicznych została tym samym całkowicie zakwestionowana.

W uzasadnieniu uchwały, Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że refundacji podlegają wydatki rzeczywiście poniesione przez poszkodowanego na najem pojazdu zastępczego. Wprawdzie w orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się pogląd, że naprawa uszkodzonego pojazdu nie jest warunkiem wypłaty odszkodowania, bo istotne znaczenie ma fakt powstania szkody, a nie jej naprawienie[5], to nie jest on adekwatny do sytuacji najmu pojazdu zastępczego. W przypadku tego rodzaju roszczenia strata majątkowa powstaje dopiero z chwilą poniesienia kosztów najmu tego pojazdu.

Po publikacji uzasadnienia uchwały w praktyce rynkowej pojawiły się już pierwsze stanowiska, w świetle których refundacji podlegają wydatki faktycznie zapłacone przez poszkodowanego na rzecz wynajmującego. Poszkodowany nie może zatem żądać refundacji czynszu wymagalnego, ale nie zapłaconego. Podobnie, cesjonariusz wierzytelności nie może domagać się od ubezpieczyciela zapłaty wymagalnych kosztów najmu. Mając na uwadze kontekst wypowiedzi Sądu Najwyższego w uzasadnieniu uchwały w sprawie sygn. akt III CZP 05/11 oraz pojęcie „szkody" w świetle art. 361 § 2 k.c. stanowisko to wydaję się być nieuprawnione. Zwrócić trzeba uwagę, że powyższą konstatację Sąd Najwyższy sformułował w części rozważań poświęconych niedopuszczalności kwalifikowania utraty możliwości korzystania z rzeczy jako szkody samej w sobie. Nie można jej interpretować jako zawężenie roszczenia tylko do przypadków rzeczywiście zapłaconego czynszu najmu. Dodatkowo, w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, iż szkoda równoznaczna jest z uszczerbkiem majątkowym, obejmującym różnicę pomiędzy obecnym jego stanem majątkowym, a stanem majątkowym, jaki zaistniałby, gdyby nie zdarzenie wywołujące szkodę. Uszczerbek w majątku w postaci straty może polegać nie tylko na zmniejszeniu majątku, ale także na powstaniu nowych lub zwiększeniu się istniejących zobowiązań (pasywów). Szkoda majątkowa w postaci straty (damnum emergens) obejmuje zarówno zmniejszenie się aktywów, jak i zwiększenie się pasywów, przy czym pasywa winy być rozumiane jako ciążące na danym podmiocie obowiązki powiązane z prawami majątkowymi przysługującymi innemu podmiotowi. Samo zaciągnięcie zobowiązania i powstanie długu oznacza „zarezerwowanie" w majątku dłużnika określonych aktywów na poczet świadczenia, którego spełnienie staje się bezwzględnie konieczne w terminie wymagalności. Same aktywa nigdy nie obrazują rzeczywistej sytuacji majątkowej danej osoby. Powołując się na powyższe argumenty Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 lipca 2008 r. (sygn. akt III CZP 62/08, OSCN 2009, nr 7-8, poz. 106) zajął stanowisko, zgodnie z którym pojęcie strat, jakie poszkodowany poniósł - w rozumieniu art. 361 § 2 k.c. - obejmuje także niezaspokojone przez poszkodowanego, wymagalne zobowiązania na rzecz osoby trzeciej. Wobec powyższego - koszty najmu samochodu zastępczego, choć nie pokryte przez bezpośrednio poszkodowanego, mogą wchodzić w skład szkody, jaką poniósł w wyniku zniszczenia lub uszkodzenia pojazdu. Innymi słowy, refundacji może podlegać czynsz najmu pojazdu zastępczego spełniony przez poszkodowanego lub niezaspokojony, ale wymagalny.

Sąd Najwyższy potwierdził swoje dotychczasowe stanowisko, że należne odszkodowanie z tytułu poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego może być pomniejszone o zaoszczędzone wydatki na eksploatację swojego pojazdu, tj. wydatki, które zostałyby poniesione, gdyby samochód nie został uszkodzony lub zniszczony[6]. Konkluzja ta jest oczywista i wynika z obowiązującej zasady compensatio lucri cum damno. Zwrócić trzeba przy tym uwagę, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 marca 2003 r. (sygn. akt IV CKN 1916/00, niepubl.) odrzucił dopuszczalność pomniejszenia wysokości należnego świadczenia odszkodowawczego z tytułu poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego o tzw. „kilometrówki", czyli w oparciu o stawki za 1 km przebiegu pojazdu, które określone są w rozporządzeniu Ministra Transportu z dnia 25 marca 2002 r. w sprawie warunków ustalania oraz sposobu dokonywania zwrotu kosztów używania do celów służbowych samochodów osobowych, motocykli i motorowerów niebędących własnością pracodawcy (Dz. U. z 2002 r., nr 27, poz. 271 z późn. zm.)[7]. Dodatkowo, brak jest również podstaw do uznania dopuszczalności ryczałtowego pomniejszania kwoty należnego odszkodowania o z góry przyjętą stałą wartość procentową (np. 15%, czy 20%), nawet jeśli tego rodzaju ryczałt stosowany jest w niektórych systemach prawnych. Przyjęcie wskazanych metod ustalania kwoty należnego świadczenia odszkodowawczego w oderwaniu od okoliczności konkretnego wypadku mogłoby prowadzić do częściowego przeniesienia ciężaru naprawienia szkody na poszkodowanego lub też do jego wzbogacenia. Ocena wysokości zaoszczędzonych wydatków na eksploatację powinna odbywać się z uwzględnieniem okoliczności konkretnego przypadku[8].

Kwestią budzącą nadal spory będzie to, czy zaoszczędzone wydatki to nakłady ściśle związane z poruszaniem się pojazdu (paliwo, płyny eksploatacyjne, etc.), czy też wszystkie wydatki bezpośrednio lub pośrednio powiązane z faktem posiadania pojazdu mechanicznego (np. zaoszczędzone koszty zbliżających się badań technicznych, jeśli pojazd uległ całkowitemu zniszczeniu, zaoszczędzone koszty parkowania pojazdu, koszty ubezpieczenia nieponiesione przez poszkodowanego, koszty czyszczenia pojazdu, etc.).

Refundacji nie będą także podlegać koszty umownego wyłączenia ustawowej odpowiedzialności najemcy za utratę, uszkodzenie lub zniszczenie przedmiotu najmu, gdyż, co do zasady, są to wydatki nie pozostające w adekwatnym związku przyczynowym ze szkodą.

W ocenie Sądu Najwyższego najem nie jest celowy, a tym samym nie jest ekonomicznie uzasadniony, jeżeli poszkodowany posiada inny, wolny i nadający się do wykorzystania pojazd mechaniczny lub wynajmując pojazd mechaniczny nie zamierza korzystać z przedmiotu najmu i nie korzystał w okresie naprawienia szkody. Wydatków na najem poniesionych w tych okolicznościach nie będzie można zaliczyć w ciężar odpowiedzialności sprawcy lub jego ubezpieczyciela z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych[9]. Odmowa lub redukcja świadczenia odszkodowawczego będzie zatem możliwa w sytuacji przypisania poszkodowanemu naruszenia zasady współdziałania z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania w sposób, o którym mowa w art. 354 k.c.[10]

Pełną aktualność zachowuje przy tym stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych, w świetle którego o naruszeniu zasady współdziałania można mówić w następujących sytuacjach: 1) wynajęcie przez poszkodowanego pojazdu zastępczego po rażąco wygórowanych stawkach czynszu najmu; 2) rezygnacja przez poszkodowanego z rozpoczętej naprawy pojazdu mechanicznego i dalsze wynajmowanie pojazdu mechanicznego do czasu udzielenia odpowiedzi na złożone odwołanie co do uprzednio określonego zakresu naprawy, jeśli obiektywnie zakres restytucji został należycie ustalony; 3) wynajmowanie przez poszkodowanego pojazdu zastępczego po spełnieniu świadczenia odszkodowawczego za szkodę całkowitą, przy jednoczesnym nie podejmowaniu żadnych działań zmierzających do zbycia pozostałości powypadkowych i nabycia innego pojazdu mechanicznego.

Okolicznością mogącą uzasadniać redukcję świadczenia odszkodowawczego może być również bierne oczekiwanie poszkodowanego na rozpoczęcie naprawy do czasu uznania przez ubezpieczyciela odpowiedzialności za szkodę, jeśli w toku likwidacji szkody zakres szkody został właściwie określony lub niezlecanie rozpoczęcia naprawy i oczekiwanie na przyjęcie świadczenia odszkodowawczego, gdy w okolicznościach danej sprawy nie było żadnych przeciwwskazań do rozpoczęcia usługi naprawy. W ciężar odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody lub odpowiedzialności gwarancyjnej nie będzie można także zaliczyć okresu najmu będącego następstwem zachowania osób trzecich, np. czas najmu pojazdu zastępczego będącego skutkiem zwłoki w wykonaniu usługi naprawy lub przypadający na okres ponownej naprawy pojazdu wskutek poprzednio wadliwie wykonanej usług naprawczej.

Periodyczność najmu rozumiana jako częstotliwość wykorzystywania pojazdu mechanicznego (codziennie korzystanie z przedmiotu najmu lub tylko w określony dzień, względnie dni, ale nie przez cały okres naprawienia szkody) lub jako częstotliwość powiązana z odległością przemieszczania się pojazdem zastępczym i realizacją jednostkowej czynności życia codziennego (tylko w określony dzień, dla pojedynczej czynności i do nieznacznie oddalonego miejsca), uzasadnia wynajęcie pojazdu mechanicznego na określony dzień lub skorzystanie z innych odpłatnych form przewozu niebędącego komunikacją publiczną, np. taksówki. Bronić można przy tym zapatrywania, że również w przypadku sporadycznego używania pojazdu skorzystanie z komunikacji publicznej nie jest ekwiwalentnym sposobem odtworzenia możliwości korzystania z uszkodzonego lub zniszczonego pojazdu mechanicznego.

W świetle omawianej uchwały Sądu Najwyższego do oceny roszczenia osoby fizycznej niewykorzystującej pojazdu mechanicznego do prowadzenia działalności gospodarczej można stosować dotychczasowe wskazania judykatury, które ukształtowały się na tle najmu pojazdu zastępczego do kontynuowania działalności gospodarczej i w odniesieniu do: okresu refundacji, pomniejszenia odszkodowania o zaoszczędzone koszty eksploatacji uszkodzonego pojazdu oraz wymagań stawianych pojazdowi zastępczemu, a także odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkodę w postaci poniesionych kosztów najmu będących następstwem opóźnienia w spełnieniu świadczenia odszkodowawczego za szkodę w pojeździe lub braku jego odpowiedzialności za czas będący skutkiem opóźnienia poszkodowanego w przeprowadzeniu naprawy lub zachowań osób trzecich.

Nie do końca można zgodzić się z poglądem, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 listopada 2011 r. wypowiedział się wyraźnie i jednoznacznie w kwestii ciężaru dowodu w przypadku kierowania przez osoby poszkodowane nieprowadzące działalności gospodarczej roszczeń o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego[11]. Przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego była bowiem problematyka dotycząca podstawy i granic odpowiedzialności za tego rodzaju szkodę majątkową. Treść sentencji uchwały i jej uzasadnienia pozwala jednak na odniesienie się do zagadnienia ciężaru dowodu, z pewnym generalnym zastrzeżeniem. Mianowicie, zasada indywidualizacji odpowiedzialności za szkodę i bogactwo okoliczności faktycznych uniemożliwiają stworzenie zamkniętego i wyczerpującego katalogu okoliczności, których wykazanie każdorazowo będzie skutkowało skutecznością dochodzonego roszczenia. Można jednak przyjąć pewien model, określony na podstawie najczęściej występujących w praktyce przypadków utraty możliwości korzystania z rzeczy, dzięki któremu możliwe jest przedstawienie okoliczności podlegających wykazaniu przez poszkodowanego na etapie postępowania likwidacyjnego. Przyjmując zatem, że poszkodowany utracił możliwość korzystania z rzeczy wskutek czynu niedozwolonego, nie posiada innego wolnego i nadającego się do wykorzystania pojazdu mechanicznego, wynajął na czas remontu pojazdu lub okres niezbędny do zakupu innego pojazdu samochód zastępczy o zasadniczo podobnej klasie, według stawki czynszu obowiązującej na lokalnym rynku i korzystał z przedmiotu najmu (wydatki celowe i ekonomicznie uzasadnione), to przedmiotem dowodu będą następujące fakty „prawotwórcze": 1) fakt spowodowania kolizji drogowej lub wypadku drogowego, za skutki których odpowiedzialność gwarancyjną ponosi ubezpieczyciel; uznanie roszczenia za szkodę w pojeździe uczyni ten fakt, faktem bezspornym; 2) fakt utraty możliwości korzystania z pojazdu wskutek jego zniszczenia lub uszkodzenia; 3) fakt niemożności odtworzenia możliwości korzystania z pojazdu za pomocą innego, wolnego i nadającego się do wykorzystania pojazdu mechanicznego, który znajduje się w mieniu poszkodowanego; 4) fakt zawarcia umowy najmu pojazdu zastępczego; 5) fakt korzystania z przedmiotu najmu w okresie remontu pojazdu mechanicznego lub w okresie niezbędnym do zakupu innego pojazdu mechanicznego; w przypadku stałego wykorzystywania pojazdu zastępczego i w różnych celach poza ciężarem dowodu znajdzie się konieczność dowodzenia przez poszkodowanego poszczególnych celów wykorzystywania pojazdu zastępczego; wystarczające będzie wykazanie faktu korzystania z tego pojazdu w okresie likwidacji szkody jako dowodu potwierdzającego brak warunków do przypisania poszkodowanemu naruszenia zasady współdziałania z dłużnikiem przy wykonania zobowiązania; 6) fakt spełnienia czynszu najmu i jego wysokość lub powstanie jego wymagalności.

Rozważając o ciężarze dowodu na gruncie roszczenia o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego nie można zapominać, iż ciężar dowodu nie ma charakteru jednokierunkowego. Ciężar ten nie zawsze będzie spoczywał na poszkodowanym. Dłużnik, który odmawia uczynienia zadość żądaniu wierzyciela obowiązany jest udowodnić fakty wskazujące na to, że żądającemu świadczenie nie przysługuje. Reguła dotycząca ciężaru dowodu nie może być rozumiana w ten sposób, że zawsze, bez względu na okoliczności sprawy, ciężar udowodnienia określonych faktów spoczywa na poszkodowanym. Jeżeli poszkodowany udowodnił fakty przemawiające za zasadnością jego roszczenia, to na dłużniku - zakładzie ubezpieczeń będzie spoczywał ciężar udowodnienia faktów uzasadniających nieuznanie roszczenia lub zmniejszenie wysokości żądanego świadczenia odszkodowawczego. Powyższe rozumienie ciężaru dowodu oznacza, że to na ubezpieczycielu będzie spoczywał ciężar udowodnienia faktów uzasadniających odmowę świadczenia odszkodowawczego lub redukcję jego wysokości. Poszkodowany nie będzie miał obowiązku dowodzenia, że poniesione koszty były niecelowe i ekonomicznie nieuzasadnione, czy poszukiwania za ubezpieczyciela dowodów wyłączających lub ograniczających jego odpowiedzialności. Odmowa lub redukcja świadczenia odszkodowawczego z tytułu poniesionych kosztów najmu nie może być jednak oparta na domniemaniu, czy subiektywnym przekonaniu dłużnika o niecelowości i nieekonomiczności tych wydatków albo na odgórnie przyjętym modelu postępowania o niezasadności roszczeń poszkodowanych wykorzystujących pojazdy mechaniczne do celów prywatnych. 

Analiza uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2011 r. w sprawie sygn. akt III CZP 05/11 prowadzi do wniosku, że w sytuacji niemożności odtworzenia możliwości korzystania z rzeczy przy pomocy innego, wolnego pojazdu mechanicznego znajdującego się w mieniu poszkodowanego i nadającego się do wykorzystania, wydatkiem celowym i ekonomicznie uzasadnionym jest koszt najmu pojazdu zastępczego o zasadniczo podobnej klasie do uszkodzonego lub zniszczonego pojazdu mechanicznego, jeśli stawki czynszu najmu odpowiadają stawkom obowiązującym na lokalnym rynku, a poszkodowany korzystał w czasie remontu pojazdu mechanicznego lub w okresie niezbędnym do zakupu innego pojazdu z przedmiotu najmu do realizacji czynności życia codziennego. Zasadność roszczenia uprawnionego nie jest determinowana koniecznością skorzystania z komunikacji publicznej w pierwszej kolejności jako podstawowego sposobu odtworzenia możliwości korzystania z uszkodzonej lub zniszczonej rzeczy. Pojęcie „wydatki celowe i ekonomicznie uzasadnione" to desygnaty normatywnej adekwatności przyczynowej z uwzględnieniem zasady współdziałania wierzyciela z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania. W tych granicach nieodzowne jest naprawienie szkody wyrażającej się w poniesionych kosztach na odtworzenie możliwości korzystania z uszkodzonego lub zniszczonego pojazdu mechanicznego. Okres uzasadnionego najmu obejmuje czas remontu uszkodzonego pojazdu (przy szkodzie częściowej) lub okres niezbędny do nabycia innego pojazdu mechanicznego (przy szkodzie całkowitej). Odszkodowanie odpowiadać powinno poniesionym wydatkom na najem pojazdu zastępczego, pomniejszonym o zaoszczędzone koszty eksploatacji. Refundacji podlegają koszty poniesione przez poszkodowanego, tj. faktycznie zapłacone lub co do których powstał stan wymagalności. Odszkodowanie z tytułu poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego nie jest uwarunkowane tytułem własności do rzeczy. Uprawnionym do świadczenia odszkodowawczego z powyższego tytułu może być właściciel pojazdu lub jego posiadacz legitymujący się tytułem prawnym do władania rzeczą, który to utracił możliwość korzystania z rzeczy wskutek czynu niedozwolonego. Odmowa lub redukcja świadczenia odszkodowawczego możliwa jest w warunkach przypisania poszkodowanemu naruszenia zasady współdziałania wierzyciela z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania. Ubezpieczyciel może ponosić odpowiedzialność za poniesione koszty najmu również w razie zwłoki w spełnieniu świadczenia ubezpieczeniowego za szkodę w pojeździe.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2011 r. w sprawie sygn. akt III CZP 05/11 jest rozstrzygnięciem problemu podstawy i zakresu odpowiedzialności cywilnej lub gwarancyjnej za uszczerbek w postaci poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego przez osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej. Potwierdza jednocześnie, że brak jest istnienia szczególnych, nadzwyczajnych ograniczeń dla roszczeń osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, aniżeli te, które wynikają z zasad odpowiedzialności cywilnej za szkodę. Brak jest podstaw do gradacji podstawy i zakresu roszczenia w zależności od statusu poszkodowanego lub celu wykorzystywania pojazdu mechanicznego. Zagadnienia określenia czasu najmu, stawki czynszu najmu, pomniejszania wysokości należnego odszkodowania o kwotę zaoszczędzonych wydatków na eksploatację uszkodzonego lub zniszczonego pojazdu mechanicznego pozostawione zostało indywidualnej ocenie przy zastosowaniu dyrektyw płynących z dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego w sprawie najmu pojazdu zastępczego. Za uprawniony można uznać wniosek, że uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2011 r. zwiększy skuteczność roszczeń poszkodowanych dochodzących od ubezpieczyciela zwrotu poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego. Roszczenie o zwrot poniesionych kosztów najmu przez osoby wykorzystujące pojazdy mechaniczne do celów prywatnych, traktowane przez niektórych w kategoriach wyjątkowości i nadzwyczajności, stało się roszczeniem powszechnym. Jeżeli bowiem poszkodowany, który utracił możliwość korzystania z samochodu wskutek jego zniszczenia lub uszkodzenia, nie posiadając innego wolnego pojazdu mechanicznego, wynajął pojazd mechaniczny o zasadniczo podobnej klasie, według stawek czynszu najmu obowiązujących na lokalnym rynku i korzystał z przedmiotu najmu w okresie naprawy uszkodzonego pojazdu lub do czasu zakupu innego pojazdu mechanicznego, to takie koszty można kwalifikować jako koszty celowe oraz ekonomicznie uzasadnione i mieszczące się w zakresie odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody lub odpowiedzialności gwarancyjnej jego ubezpieczyciela.

Uchwała Sądu Najwyższego doprowadzi niewątpliwie do ujednolicenia orzecznictwa sądów powszechnych w analogicznych sprawach, co przełoży się na pewność obrotu prawnego.  Będzie też wykorzystywana w postępowaniach sądowych do oceny roszczeń o zwrot poniesionych kosztów najmu innych dóbr zastępczych w przypadku zniszczenia lub uszkodzenia rzeczy czynem niedozwolonym. Spodziewać się można, że spowoduje też konieczność zmodyfikowania aktualnych, niektórych praktyk rynkowych do stanu zgodnego z prawem i poprawi terminowość likwidacji szkód komunikacyjnych. Poglądy niektórych przedstawicieli środowiska naukowego, idące w stronę negacji lub istotnego ograniczenia roszczeń osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, nie będą już mogły służyć jako wystarczające uzasadnienie dla odmowy refundacji kosztów najmu pojazdu zastępczego na etapie przedsądowym. Nie można wykluczyć, iż zakłady ubezpieczeń rozpoczną współpracę z podmiotami świadczącymi usługi najmu pojazdu zastępczego, wzorem istniejących sieci współpracujących zakładów naprawczych, co w konsekwencji zwiększy konkurencyjność na rynku najmu pojazdu i doprowadzi do zmniejszenia cen za tego rodzaju usługi.



[1] Na powyższą konstatację nie wpłynęło nawet podobieństwo niemieckiego systemu prawnego (§ 249 ust. 2 zd. 1 niemieckiego kodeksu cywilnego) do polskich zasad odpowiedzialności cywilnej za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym.

[2] Por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 2002 r. (sygn. akt V CKN 903/00, OSNC 2003, nr 1. poz. 15) oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2007 r. (sygn. akt III CZP 150/06, OSNC nr 10, poz. 144).

[3] Powyższa, oczywista ocena wymaga jednak rozpoczęcia przez wszystkie zainteresowane podmioty działań edukacyjnych, gdyż bardzo częstym przedmiotem zapytań i wątpliwości poszkodowanych, a niekiedy także i sporów, jest zagadnienie dopuszczalności żądania wynajęcia przez dłużnika i na jego koszt pojazdu zastępczego, a następnie dostarczenie (podstawienie) pojazdu do poszkodowanego.

[4] Zdaniem M. Kotulskiego i J. Nawracały dotychczasowa praktyka niektórych ubezpieczycieli i treść wytycznych PIU pozostają w sprzeczności z powyższym wnioskiem Sądu Najwyższego. Zob. szerzej M. Kotulski, J. Nawracała, Powrót do źródeł, Miesięcznik Ubezpieczeniowy 2012, nr 2, s. 30.

[5] Por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2001 r. (sygn. akt III CZP 68, OSNC 2002, nr 6, poz. 74); uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2007 r. (sygn. akt III CZP 150/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 144); wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2002 r. (sygn. akt V CK 908/00, niepubl.); wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2001 r. (sygn. aktV CKN 387/01, niepubl.).

[6] Ocena taka była wyrażona w wielokrotnie już przywoływanym wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2004 r.

[7] Odmiennie M. Kotulski i J. Nawracała, którzy opowiedzieli się za dopuszczalnością posiłkowego stosowania pomniejszania wysokości należnego odszkodowania o tzw. „kilometrówki", zob. szerzej M. Kotulski, J. Nawracała, op.cit., s. 31.

[8] Podobny pogląd wyraził M.P. Ziemiak, Polemika ze stanowiskiem niektórych instytucji i urzędów w kwestii uprawnień poszkodowanego do najmu pojazdu zastępczego, (w:) E. Kowalewski (red.), Odszkodowanie za niemożność korzystania z pojazdu uszkodzonego w wypadku komunikacyjnym, Toruń 2011, s. 196-197.

[9] Potwierdza to zatem sformułowaną powyżej ocenę, że roszczenie o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego przez osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej zostało powiązane z obiektywną potrzebą odtworzenia możliwości korzystania z rzeczy - brakiem innego, wolnego i nadającego się do wykorzystania pojazdu mechanicznego w mieniu poszkodowanego oraz autonomią woli poszkodowanego (zachowaniem się poszkodowanego), tj. wykorzystywaniem przedmiotu najmu w okresie remontu uszkodzonego pojazdu mechanicznego lub w okresie niezbędnym do zakupu innego samochodu do realizacji czynności życia codziennego.

[10] Z uwagi na fakt, iż są to okoliczności wyłączające odpowiedzialność dłużnika, ciężar udowodnienia naruszenia tej zasady przez poszkodowanego będzie obciążał ubezpieczyciela.

[11] Tak. E. Kowalewski, J. Handschke, T. Szumlicz, (w:) Dekalog konkluzji wynikających z uchwały Sądu Najwyższego w sprawie pojazdu zastępczego (uchwała składu 7 sędziów z dnia 17 listopada 2011 r., III CZP 5/11), Wiadomości Ubezpieczeniowe 2011, nr 4, s. 3-4.

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT