wyrok s.apel. w Białymstoku z dnia 2003.02.19 I ACa 14/03 OSA 2003/8/36

Zawarte w § 14 ust. 3 ogólnych warunków umowy postanowienie, że odpowiedzialność PZU kończy się wskutek rozwiązania umowy w razie niedopełnienia przez ubezpieczającego obowiązku terminowej zapłaty raty składki, nie może być uznane za ustanowienie warunku rozwiązującego w rozumieniu art. 89 k.c. Zastrzeżenie w ogólnych warunkach umowy skutku w postaci rozwiązania umowy na wypadek nieopłacenia w terminie raty składki wykracza poza granice swobody przyznanej stronom w art. 3531 k.c. i jest dotknięte nieważnością (art. 58 § 1 k.c.) jako sprzeczne z zapisami zawartymi w art. 481 k.c. i art. 491 § 1 k.c., odmiennie określającymi skutki zwłoki dłużnika.


Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny, po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2003 r. w Białymstoku na rozprawie, sprawy z powództwa A. W., przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej w W. o zapłatę, na skutek apelacji powoda i zażalenia pozwanego, od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 31 października 2002 r., sygn. akt VII GC 276/01, zmienia zaskarżony wyrok i zasądza od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Spółki Akcyjnej w W., na rzecz powoda A. W. kwotę 33.998,40 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 21 czerwca 2001 r., w pozostałej części powództwo i apelację oddala. (...)

 

 Zaskarżonym wyrokiem, Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił powództwo A. W. - właściciela firmy przewozowej "V" w B. P. - skierowane przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej w W., o zapłatę 63.000 zł z tytułu odszkodowania za kradzież samochodu oraz radia i zasądził od powoda na rzecz pozwanego 6.000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. (...)

 Od tego wyroku powód wywiódł apelację domagając się jego zmiany i uwzględnienia powództwa albo uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. (...)

 

 Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

 Wniesienie apelacji prowadzi do zmiany wyroku i częściowego uwzględnienia powództwa (...). Sąd Okręgowy dokonując oceny, że pozwany może skorzystać z uprawnienia przyznanego w § 32 ogólnych warunków ubezpieczenia autocasco, zwanych dalej o.w.u. i odmówić wypłacenia odszkodowania na tej podstawie, że powód uchybił trzydniowemu terminowi z § 29 pkt 3 o.w.u. do zgłoszenia ubezpieczycielowi szkody, pominął wprowadzoną w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych regułę z  art. 47914 § 2 k.p.c., zgodnie z którą w odpowiedzi na pozew pozwany jest obowiązany podać wszystkie twierdzenia, zarzuty oraz dowody na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba że wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo że potrzeba powołania wynikła później. Zarzut związany z opóźnionym zgłoszeniem szkody wraz z powołaniem się na wynikające z niego uprawnienie został zgłoszony po raz pierwszy w piśmie procesowym z dnia 14 września 2002 r., przy czym na tle materiału sprawy jest oczywiste, że okoliczność ta była znana ubezpieczycielowi od momentu zgłoszenia szkody. Wskazać też należy, że zawarte w § 32 o.w.u. uregulowanie jest skonstruowane w taki sposób, że uchybienie obowiązkom, z którym wiąże się możliwość wystąpienia niekorzystnych dla ubezpieczającego konsekwencji, nie prowadzi automatycznie do utraty prawa do świadczenia z umowy ubezpieczenia, lecz daje określone uprawnienia ubezpieczycielowi.

 Z uwagi na sformułowaną w cytowanym przepisie art. 47914 § 2 k.p.c. zasadę prekluzji procesowej w zakresie zgłaszania twierdzeń, zarzutów i dowodów na ich poparcie, powołanie się na wynikające z umowy ubezpieczenia prawo do uchylenia się od odpowiedzialności odszkodowawczej w związku z niedopełnieniem przez ubezpieczonego obowiązku w zakresie terminowego zgłoszenia szkody, powinno nastąpić najpóźniej w odpowiedzi na pozew. Zarzut tej treści podniesiony w dalszym toku procesu nie może w ogóle podlegać badaniu przez Sąd, o ile nie zostanie wykazane, że nie mógł być zgłoszony wcześniej lub że potrzeba powołania wynikła później. Zgłoszenie go w czasie późniejszym nie rodzi także po stronie powoda obowiązku dowodzenia, że zarzucane mu uchybienie nie miało miejsca. (...)

 Sąd Apelacyjny nie podziela stanowiska pozwanego sformułowanego na tle § 14 ust. 2 o.u.w. (...) według którego "odpowiedzialność PZU kończy się wskutek rozwiązania umowy ubezpieczenia w razie nieopłacenia raty składki - z upływem terminu płatności określonego w umowie ubezpieczenia". (...)

 Należy wskazać - odmiennie niż to przyjął Sąd Okręgowy wywodząc brak uprawnienia ubezpieczyciela do powołania się na wygaśnięcie odpowiedzialności z faktu zapłacenia odszkodowania z tytułu innego zdarzenia - że zastrzeżenie to, zawarte w o.w.u., jest nieważne jako sprzeczne z prawem (art. 58 § 1 k.c.).

 Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela przy tym poglądu zawartego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1995 r., III CZP 10/95, OSNC 1995/6/89, według którego postanowienie § 15 ust. 2 pkt 3 ogólnych warunków ubezpieczenia autocasco, zatwierdzonych uchwałą Zarządu Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń SA nr UZ 98/92 z dnia 4 września 1992 r., (będące w zasadzie odpowiednikiem § 14 ust. 3 o.w.u., które są częścią składową łączącej strony umowy) stanowiące, że odpowiedzialność PZU kończy się w razie nieopłacenia kolejnej raty składki z upływem terminu płatności raty składki określonego w dokumencie ubezpieczenia, nie jest sprzeczne z przepisami  Kodeksu cywilnego dotyczącymi umowy ubezpieczenia.

 Na tle rozwiązania przyjętego w art. 6 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. nr 11 z 1996 r., poz. 62 ze zm.) i art. 807 § 1 k.c. nie budzi wątpliwości pogląd, że ustalone przez ubezpieczyciela ogólne warunki ubezpieczenia nie mogą zawierać uregulowań sprzecznych nie tylko z bezwzględnie obowiązującymi przepisami tej ustawy oraz przepisami  Kodeksu cywilnego dotyczącymi umowy ubezpieczenia, lecz także innymi przepisami Kodeksu cywilnego, w tym jego części ogólnej i części ogólnej prawa zobowiązań. Przyjmując dopuszczalność takiego uregulowania pomimo uznania, że mogłoby stanowić naruszenie zasady równości stron stosunku zobowiązaniowego, Sąd Najwyższy wskazał, że powinno być odczytane jako postanowienie o ustanowieniu warunku rozwiązującego (art. 89 k.c.), a w związku z tym nie może być pozbawione prawnej skuteczności, gdyż nie ma zakazu ustanawiania warunku. Jakkolwiek normatywna definicja warunku jako zdarzenia przyszłego i niepewnego nie wyklucza ustanowienia takiego, którego ziszczenie się może być uzależnione od woli strony czynności (tzw. warunek potestatywny), wskazuje się w literaturze, że zdarzenie to powinno być czymś zewnętrznym w stosunku do zobowiązania, którego uskutecznienie lub ustanie będzie implikował. Nie jest zastrzeżeniem warunku powiązanie skutku w postaci rozwiązania umowy z zachowaniem się strony, polegającym na wykonaniu bądź niewykonaniu obowiązku objętego treścią zobowiązania (por. Stanisław Rudnicki [w:] Komentarzu do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, WP Warszawa 1999 r. s. 285 i publikowane tamże  orzeczenie SN z dnia 5 marca 1999 r., I CKN 1069/98). Tym samym zawarte w § 14 ust. 3 o.w.u. postanowienie, że odpowiedzialność PZU kończy się wskutek rozwiązania umowy w razie niedopełnienia przez ubezpieczającego obowiązku terminowej zapłaty raty składki, nie może być uznane za ustanowienie warunku rozwiązującego w rozumieniu art. 89 k.c.

 Sąd Apelacyjny podziela natomiast zawartą w powołanej uchwale z dnia 23 lutego 1995 r. ocenę, jeśli chodzi o sprzeczność tej regulacji z przepisami części ogólnej prawa zobowiązań. Należy tu przede wszystkim wskazać na przepisy  art. 481 k.c., określającego skutki opóźnienia się i zwłoki dłużnika świadczenia pieniężnego oraz art. 491 § 1 k.c. Wobec zyskującego coraz większą popularność w literaturze przedmiotu, podzielanego przez Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, poglądu, że umowa ubezpieczenia ma charakter wzajemny, ponieważ odpowiednikiem opłacanej przez ubezpieczającego składki jest świadczenie ubezpieczyciela polegające na udzieleniu ochrony ubezpieczeniowej - art. 487 § 2 k.c. (por. A. Wąsiewicz: Umowa ubezpieczenia w pracy zbiorowej "Ubezpieczenia w gospodarce rynkowej", Bydgoszcz 1997 r., s. 110 - 111), należy przyjąć, że także i przepis art. 491 § 1 k.c. powinien być brany pod uwagę, gdy się dokonuje oceny dopuszczalności włączenia do umowy rozwiązań odmiennie regulujących uprawnienia wierzyciela na wypadek zwłoki dłużnika niż przewidziane w jego treści. Ma on bowiem charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że w braku przepisu szczególnego, strony nie mogą przyjąć za obowiązujące w swym stosunku rozwiązania sprzecznego z jego treścią.

 Takie szczególne rozwiązanie przewidziane zostało w art. 814 § 2 k.c. Nie dotyczy ono jednak sytuacji, gdy ubezpieczający popadł w opóźnienie z zapłatą raty składki, lecz przypadków, w których ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność jeszcze przed jej zapłaceniem. Będzie się zatem odnosił do sytuacji, o których mowa w  art. 814 § 1 zdanie 2 k.c., wynikłych na tle stosowania art. 810 k.c., bądź też tych, w których strony korzystając ze swobody przyznanej w  art. 814 § 1 zdanie 1 k.c. określiły inny, wcześniejszy, niż wskazany tam termin, od którego rozpoczyna się odpowiedzialność ubezpieczyciela. W o.w.u. autocasco takiej regulacji nie przewidziano. Wbrew temu, co wywodzi w apelacji pozwany, nie może on uchylić się od odpowiedzialności także z powołaniem się na treść tego przepisu.

 Nie znajduje uzasadnienia rozciągnięcie przyjętego w art. 814 § 2 zdanie 2 k.c. rozwiązania na sytuacje, w których ubezpieczający opóźnił się, bądź popadł w zwłokę z zapłatą kolejnej raty składki. Jak każdy przepis o charakterze wyjątkowym powinien on bowiem podlegać restryktywnej wykładni. W konsekwencji należy więc przyjąć, że zastrzeżenie w o.w.u. skutku w postaci rozwiązania umowy na wypadek nieopłacenia w terminie raty składki ubezpieczeniowej, wykracza poza granice swobody przyznanej stronom w  art. 3531 k.c. i jest dotknięte nieważnością (art. 58 § 1 k.c.) jako sprzeczne z zapisami zawartymi w  art. 481 k.c. i art. 491 § 1 k.c. odmiennie określającymi skutki zwłoki dłużnika i których celem jest udzielenie mu ochrony przed zbyt daleko idącymi konsekwencjami niewielkiego nawet opóźnienia lub zwłoki w spełnieniu świadczenia (bądź też opóźnienia lub zwłoki co do nieznacznej części świadczenia). Definitywne zerwanie węzła obligacyjnego jest zbyt drastyczną konsekwencją opóźnienia zwłoki dłużnika. (...)

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT