Bartłomiej Chmielowiec - Zadośćuczynienie dla najbliższych członków rodziny zmarłego poszkodowanego w świetle nowelizacji Kodeksu cywilnego z dnia 30 maja 2008 roku - Monitor Ubezpieczeniowy nr 35 - wrzesień 2008

Zadośćuczynienie dla najbliższych członków rodziny zmarłego poszkodowanego w świetle nowelizacji Kodeksu cywilnego z dnia 30 maja 2008 roku


Ustawodawca dostrzegając brak możliwości dochodzenia zadośćuczynienia przez najbliższych zmarłego wprowadził ustawą z dnia 30 maja 2008 roku o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 roku, Nr 116, poz. 731) do polskiego systemu prawnego nową instytucję - zadośćuczynienia za doznaną krzywdę dla najbliższych członków rodziny zmarłego poszkodowanego. Nowe przepisy obowiązują począwszy od 3 sierpnia 2008 roku. Jest to nowa instytucja uregulowana w art. 446 § 4, który stanowi, iż sąd może także przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Powoduje to, że najbliżsi członkowie rodziny zmarłego poszkodowanego w wyniku zdarzeń od 3 sierpnia 2008 roku będą mogli skutecznie domagać się świadczenia jakim jest zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę.


 I. Geneza instytucji zadośćuczynienia dla najbliższych członków rodziny zmarłego poszkodowanego.


Rzecznik Praw Obywatelskich w wystąpieniu z dnia 17 października 2006 roku skierowanym do Ministra Sprawiedliwości zaproponował zamieszczenie w kodeksie cywilnym przepisu o zadośćuczynieniu pieniężnym za krzywdę z powodu śmierci osoby najbliższej. Uwzględnienie propozycji zgłoszonej przez Rzecznika Praw Obywatelskich oznacza przywrócenie instytucji obowiązującej już kiedyś w polskim porządku prawnym, a zawartej w Kodeksie zobowiązań z 1933 roku ( Dz.U z 1933 roku, Nr 82, poz. 598 ). Zgodnie z art. 166 kodeksu zobowiązań „ W razie śmierci poszkodowanego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego lub instytucji, przez nich wskazanych stosowną sumę pieniężną, jako zadośćuczynienie za doznaną przez nich krzywdę moralną ". Regulacja ta, przyjęta w prawie polskim za wzorem prawa szwajcarskiego, dawała podstawę do zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego z powodu krzywdy polegającej na cierpieniach psychicznych, wywołanych utratą osoby bliskiej. W latach 50-tych ubiegłego wieku taki zakres stosowania instytucji zawartej w art. 166 kodeksu zobowiązań uległ w praktyce zmianie, głownie pod wpływem orzecznictwa Sądu Najwyższego. W uchwale z dnia 15 grudnia 1951 roku ( sygn. akt C 15/51, OSNCK 1953/1/3 ), Sąd Najwyższy uznał, iż zadośćuczynienie za doznaną krzywdę moralną na rzecz rodziny zmarłego jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym, chyba że z krzywdą moralną łączy się szkoda majątkowa. W opinii Sądu Najwyższego, zadośćuczynienie mogło być osobom najbliższym przyznane tylko wówczas, gdy z krzywdą moralną łączyła się szkoda majątkowa, która nie podlegała uwzględnieniu według innych przepisów. Mniej rygorystyczne stanowisko co do przesłanek zadośćuczynienia na gruncie art. 166 kodeksu zobowiązań zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 stycznia 1957 roku     ( sygn. akt I CO 37/56, OSN 1959, poz. 3 ). Zdaniem Sądu Najwyższego krzywda uzasadniająca przyznanie zadośćuczynienia nie mogła polegać wyłącznie na cierpieniu z powodu utraty osoby najbliższej, lecz musiała łączyć się z pogorszeniem sytuacji życiowej uprawnionego. Podobnie jak w uchwale z dnia 15 grudnia 1951 roku, Sąd Najwyższy uznał, iż podstawą zasądzenia zadośćuczynienia są elementy majątkowe z pominięciem bólu po śmierci osoby bliskiej. Takie stanowisko Sądu Najwyższego odegrało kluczową rolę w trakcie prac nad Kodeksem cywilnym oraz było inspiracją w trakcie kształtowania instytucji uregulowanej w art. 446 § 3 Kodeksu cywilnego, czyli możliwość dochodzenia przez najbliższych członków rodziny zmarłego stosownego odszkodowania, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego tworząc projekt nowelizacji Kodeksu cywilnego uznała, iż instytucja zadośćuczynienia powinna być dodatkowym roszczeniem obok odszkodowania, a zatem w takim samym brzmieniu powinna pozostać treść art. 446 § 3 kodeksu cywilnego. Ustawodawca uchwalając ustawę z dnia 30 maja 2008 roku o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw wprowadził do polskiego porządku prawnego instytucję zadośćuczynienia dla najbliższych obok odszkodowania, uznając jednocześnie, iż nie ma potrzeby obwarowywać przyznania zadośćuczynienia jakimś szczególnym zastrzeżeniem ( np. względami słuszności ).


II. Krąg osób uprawnionych do dochodzenia zadośćuczynienia oraz zasady na podstawie których będzie przysługiwało to roszczenie.


Nowy art. 446 § 4 kodeksu cywilnego posługuje się istniejącym w przepisach pojęciem „najbliższych członków rodziny zmarłego ", który występuje już na gruncie obecnie obowiązującej ustawy kodeks cywilny. Mianowicie obowiązujący art. 446 § 3 wskazuje, iż „Sąd może ponadto przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej ". W prawie polskim nie występuje legalna definicja rodziny czy też najbliższych członków rodziny, należałoby zatem odwołać się do orzeczeń sądów, które zapadały na gruncie obowiązującego art. 446 § 3 kodeksu cywilnego oraz na gruncie art. 166 Kodeksu zobowiązań, który po raz pierwszy wprowadził do polskiego porządku prawnego instytucję zadośćuczynienia dla najbliższych członków rodziny poszkodowanego, którego śmierć nastąpiła wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 kwietnia 2005 roku ( sygn. akt IV CK 648/04 ) wskazał, iż pojęcie najbliższy członek rodziny należy rozumieć szeroko  i definiując pojęcie rodziny można użyć następujących kryteriów : pokrewieństwo, małżeństwo, przysposobienie, powinowactwo, rodzina zastępcza i pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym. Sąd w dalszej części wskazuje, iż można zaaprobować definicję rodziny jako najmniejszej grupy społecznej, powiązanej poczuciem bliskości i wspólności, osobistej i gospodarczej, wynikającej nie tylko z pokrewieństwa. W tezie powyższego wyroku czytamy, iż pokrewieństwo nie stanowi wyłącznego kryterium zaliczenia najbliższych członków rodziny w rozumieniu art. 446 § 3 kodeksu cywilnego, a zatem najbliższym członkiem rodziny w zależności od sytuacji niekoniecznie musi być najbliższy krewny. Orzecznictwo wskazuje również, iż definiując pojęcie rodziny należy mieć na względzie faktyczny układ stosunków rodzinnych, a nie formalną kolejność pokrewieństwa ( wyrok SN z dnia 18 listopada 1961 roku, sygn. akt II CR 325/61 ). Konkretyzacja tego kto jest w danym wypadku najbliższym członkiem rodziny będzie należała do sądu orzekającego. Należy więc wskazać, iż w zależności od sytuacji faktycznej ( wzajemnych relacji i układu stosunków rodzinnych, wzajemnej bliskości i wspólności osobistej i gospodarczej, fakt wspólnego zamieszkiwania niewątpliwie również będzie w konkretnej sytuacji brany pod uwagę ) krąg uprawnionych do zadośćuczynienia może obejmować szerokie grono osób, m.in. : małżonka, dzieci wspólne, dzieci drugiego małżonka, dzieci przysposobione, dzieci wychowywane w ramach rodziny zastępczej, wnuki, wstępnych, rodzeństwo i innych krewnych , powinowatych ( np. teść, teściowa, szwagier, szwagierka, bratowa ), jak również może obejmować konkubenta oraz jego krewnych ( wyrok SN z dnia 13 kwietnia 2005, sygn. IV CK 648/04 ). Ustawodawca poprzez sformułowanie, iż zadośćuczynienie przysługuje najbliższym członkom rodziny jednoznacznie wskazuje, że zadośćuczynienie będzie przysługiwało każdemu osobno w skonkretyzowanej wysokości stosowanie do poniesionej przez każdego z członków rodziny krzywdy, a zatem przykładowo - osobna kwota pieniężna po śmierci matki zostanie przyznana mężowi i osobna dzieciom.

Sąd ustalając kwotę zadośćuczynienia każdy przypadek będzie rozpatrywał indywidualnie z uwzględnieniem różnorakich czynników tj.: stopień cierpienia psychicznego, stopień krzywdy wynikający z utraty pomocy i opieki osoby bliskiej, uczucia osamotnienia, bezsilności wobec trudności życiowych, stopień zażyłości, bliskości i wspólności jakie zachodziły pomiędzy zmarłym a najbliższym członkiem rodziny, wpływ straty osoby bliskiej na samopoczucie i zdrowie uprawnionego.

Na dzień dzisiejszy, w braku orzecznictwa wyjątkowo trudno jest prognozować jak będą kształtowały się omawiane świadczenia, nawet w przybliżonej wysokości. Ponadto instytucja zadośćuczynienia dla bliskich zmarłego będzie nową instytucją od czasu wejścia w życie kodeksu cywilnego z 1964 roku, tak więc w którym kierunku będzie zmierzała linia orzecznictwa odnośnie wysokości kwoty zadośćuczynień, również z tego powodu jest trudna na chwilę obecną do prognozowania. Zastanawiając się szerzej nad wysokością zadośćuczynienia dla najbliższych można w pewien sposób pomocniczo korzystać z orzeczeń, które zapadały na podstawie art. 23 oraz 24 kodeksu cywilnego ( naruszenie dobra osobistego  - utrata więzi rodzinnej po śmierci poszkodowanego - najbliższych członków rodziny ), które niejako uzupełniały brak obecnie wprowadzonej instytucji w art. 446 § 4 kodeksu cywilnego. W wyroku z dnia 23 września 2005 roku Sąd Apelacyjny w Gdańsku wskazał, iż „Szczególna więź rodziców z dzieckiem, przysługująca zarówno dziecku, jak i rodzicom w prawidłowo funkcjonującej rodzinie, zasługuje na status dobra osobistego, podlegającego ochronie prawnej, przewidzianej w art.24 § 1, art. 445 § 1 i art. 448 k.c. " ( sygn. akt I ACa 554/05 ).

Bartłomiej Chmielowiec

Biuro Rzecznika Ubezpieczonych

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT