Ewa Kiziewicz - Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych - art. 819 k.c. , 442 ze zn.1 k.c.

Zagadnienie przedawnienia roszczeń należnych z tytułu umowy ubezpieczenia regulują przepisy art. 819 k.c., a także - w związku z nimi - przepisy art. 442 k.c., wskazujące terminy przedawnienia właściwe w przypadku szkód powstałych w wyniku czynu niedozwolonego.

Zagadnienie przedawnienia roszczeń odszkodowawczych od dłuższego czasu budziło dyskusje, dlatego też powstała konieczność podjęcia działań mających na celu wyeliminowanie spornych kwestii. W konsekwencji, omawianą ustawą dokonano nowelizacji art. 819 regulującego tę instytucję. Ustawą z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 80, poz. 538) zmieniono także przepisy art. 442 k.c. regulujące przedawnienie roszczeń odszkodowawczych wynikających z czynu niedozwolonego, mające także zastosowanie w przypadku roszczeń należnych z tytułu umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Obie nowelizacje weszły w życie w tym samym dniu, tj. 10 sierpnia 2007 r.

Art. 819 § 1 k.c. stanowił - i nadal stanowi - iż roszczenia z umowy ubezpieczenia przedawniają się z upływem trzech lat, natomiast § 2 tego artykułu w brzmieniu sprzed nowelizacji wskazywał moment rozpoczęcia biegu przedawnienia: ustawodawca przyjął tu dzień, w którym nastąpiło zdarzenie objęte ubezpieczeniem. Stosownie zaś do § 3, roszczenia wynikające z umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przedawniają się z upływem terminu określonego dla tych roszczeń w przepisach o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym lub wynikłą z niewykonania bądź nienależytego wykonania zobowiązania.

O ile sam termin przedawnienia wskazany w art. 819 k.c. § 1 nie budził zastrzeżeń i był akceptowany zarówno przez przedstawicieli doktryny jak i judykaturę, o tyle wątpliwości budził moment jego rozpoczęcia. Według opinii części przedstawicieli nauki przepis ten - będąc bardzo niekorzystny z punktu widzenia konsumentów - wprowadzał jednocześnie niespójność w odniesieniu do ogólnych przepisów regulujących kwestie przedawnienia. Zdaniem wielu przedstawicieli rynku ubezpieczeń niespójność ta wynikała z faktu, iż zgodnie z art. 817 § 1 k.c., o ile o.w.u. nie stanowią inaczej, zakład ubezpieczeń jest zobowiązany do spełnienia świadczenia w terminie 30 dni od daty zawiadomienia o wypadku,  zatem oznacza to, iż świadczenie staje się wymagalne dopiero po upływie tego terminu. Przyjęcie innego początku biegu przedawnienia, tj. wskazanego w art. 819 § 2 k.c. dnia, w którym nastąpiło zdarzenie objęte ubezpieczeniem, powoduje, iż bieg przedawnienia rozpoczyna się jeszcze przed dniem wymagalności roszczenia[1]. W takiej sytuacji może zdarzyć się, iż bieg przedawnienia roszczenia rozpocznie się jeszcze zanim poszkodowany dowie się o szkodzie. W toku prac legislacyjnych przepis art. 819 § 2 k.c. został uchylony, co w konsekwencji wskazało art. 120 § 1 k.c. jako właściwy do ustalania początku biegu przedawnienia także w odniesieniu do ubezpieczeń. Stosownie do tego przepisu, bieg przedawnienia roszczenia   rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie to stało się wymagalne - przepis ten nie ma jednak   zastosowania w przypadku roszczeń z tytułu umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, gdyż kwestie te są regulowane  przepisem art. 4421 k.c. w zw. z art. 819 § 3 k.c.  

Istotna jest także kwestia przerwania biegu przedawnienia - stosownie do art. 819 § 4 k.c. - zarówno przed nowelizacją jak i obecnie - bieg przedawnienia roszczenia do ubezpieczyciela przerywa się poprzez zgłoszenie ubezpieczycielowi tego roszczenia lub przez zgłoszenie zdarzenia objętego ubezpieczeniem. Bieg przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia, w którym zgłaszający roszczenie otrzymał na piśmie oświadczenie ubezpieczyciela o przyznaniu lub odmowie świadczenia. Art. 123 k.c. wskazuje inne jeszcze przesłanki przerwania biegu przedawnienia; są to m.in. każda czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń, w tym przed sądem polubownym.

Duże wątpliwości budziły także dotychczasowe przepisy regulujące przedawnienie roszczeń z tytułu umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Jak już wspomniano, art. 819 § 3 stanowi, iż w przypadku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej roszczenie poszkodowanego do ubezpieczyciela o odszkodowanie lub zadośćuczynienie przedawnia się z upływem terminu przewidzianego w przepisach o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym lub wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Zasady te - w brzmieniu przed nowelizacją - zawarte były w art. 442 k.c.; zgodnie z § 1 tego artykułu roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulegały przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, zgodnie zaś ze zdaniem drugim tego §, w każdym wypadku roszczenie przedawniało się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Przepis ten dotyczył zarówno szkód na osobie jak i na mieniu i to właśnie zagadnienie budziło duże wątpliwości środowiska ubezpieczeniowego, w kontekście słusznego prawa poszkodowanego do kompensacji poniesionej przez niego szkody na osobie.

Zarówno doktryna, jak i judykatura prezentowały rozbieżne poglądy w zakresie stosowania zdania drugiego tego przepisu w szczególności w odniesieniu do szkód na osobie. Wcześniej dominującym był pogląd, iż dziesięcioletni termin przedawnienia powinien być liczony od dnia zdarzenia wywołującego szkodę bez względu na datę powstania czy ujawnienia się tej szkody, co wskazuje, iż stosowana była wykładnia literalna. Przykładem takiej interpretacji może być wyrok SN z dnia 22.06.1977 r. sygn. akt III PR 64/77. W wyroku tym Sąd stwierdził, iż przewidziane w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. i w art. 442 § 2 k.c. dziesięcioletnie terminy przedawnienia biegną - z woli ustawodawcy - nie od chwili dowiedzenia się o szkodzie, lecz od chwili zdarzenia wyrządzającego szkodę. Sąd stwierdził także, iż oba te przepisy zawierają więc ścisłe określenie początku biegu przedawnienia nie zastrzegając jakiegokolwiek wyjątku czy odstępstwa od tej zasady. W ocenie Sądu przepis art. 442 k.c., przewidujący 10-letni termin przedawnienia, jest tak kategoryczny i jednoznaczny w swym brzmieniu, iż wyklucza możliwość zastosowania odmiennej wykładni. Stosowanie literalnej wykładni zdania drugiego artykułu 442 § 1 wywołało dyskusję w środowisku ubezpieczeniowym, czego skutkiem było zakwestionowanie przez niektórych jego przedstawicieli prawidłowości prezentowanego przez Sąd Najwyższy stanowiska.

W ostatnim jednak okresie, w poglądach prezentowanych przez doktrynę i judykaturę przeważało stanowisko, zgodnie z którym na podstawie przepisu art. 442 § 1 zdanie drugie  jako początek biegu  przedawnienia należy przyjmować moment ujawnienia się szkody, nie zaś zdarzenia ją wywołującego. Zwolennicy takiego poglądu, w swej argumentacji wskazywali, iż przyjęcie początku biegu przedawnienia już w momencie zdarzenia wywołującego szkodę może prowadzić do sytuacji, w której roszczenie o odszkodowanie ze względu na późniejsze ujawnienie się skutków tego zdarzenia przedawni się zanim będzie wymagalne. Pogląd ten potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 21.05.2003 r., sygn. akt IV CKN 378/01, bieg terminu przedawnienia określonego w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. nie może się rozpocząć przed powstaniem szkody.

Pomimo powszechnie obecnie przyjętej wykładni celowościowej omawianego przepisu, można jednak i dziś obserwować jego dawniejszą interpretację. Przykładem takim może być uchwała SN z dnia 17.02.2006 r., sygn. akt III CZP 84/05, zgodnie z którą roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, bez względu na to kiedy szkoda powstała lub się ujawniła. Niewątpliwie taka interpretacja wywołuje bardzo niekorzystne dla poszkodowanego skutki, szczególnie w odniesieniu do szkód na osobie, tj. w świetle słusznego założenia , iż szkody te są najdotkliwsze, ponieważ dotyczą zdrowia i życia człowieka. Jednocześnie jednak w uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały Sąd wyraził pogląd, iż „może budzić wątpliwości w aspekcie konstytucyjnej zasady sprawiedliwości przepis przewidujący przedawnienie roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, w szczególności szkody na osobie, z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, wtedy gdy szkoda jeszcze nie powstała lub się nie ujawniła, wobec czego poszkodowany nie tylko o niej nie wiedział, ale nie mógł wiedzieć". Jednakże Sąd stwierdził także,  iż „nie jest jednak możliwe, żeby w drodze wykładni przyjmować, że przewidziany w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. dziesięcioletni termin przedawnienia roszczenia rozpoczyna bieg nie od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę - jak stanowi expressis verbis ten przepis - ale od dnia, kiedy szkoda powstała lub się ujawniła".

W dotychczasowym orzecznictwie  sądy - stosując  literalną wykładnię art. 442 § 1  zdanie drugie - prezentowały pogląd, iż należy także wziąć pod uwagę interes odpowiedzialnego za szkodę, który po upływie dłuższego czasu najczęściej nie ma już możliwości wykazania, iż za szkodę odpowiedzialny nie jest. Wydaje się jednak, iż wystarczającą ochroną dłużnika jest obowiązek poszkodowanego wykazania zasadności swych roszczeń, przy czym - co nie podlega dyskusji - prawo poszkodowanego do pełnej kompensaty poniesionej szkody ma znaczenie pierwszorzędne.

Istnienie rozbieżnych interpretacji art. 442 § 1 zdanie drugie doprowadziło ostatecznie do rozstrzygnięcia tej kwestii przez Trybunał Konstytucyjny. W dniu 1.09.2006 r.   wydał on wyrok, w którym stwierdził, iż art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. przez to, że pozbawia pokrzywdzonego dochodzenia odszkodowania na osobie, która ujawniła się po upływie lat dziesięciu od wystąpienia zdarzenia wyrządzającego szkody jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowiącym, iż Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej, a także art. 77 ust. 1, zgodnie z którym każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działalnie organu władzy publicznej (wyrok z dnia 1.09.2006 r., sygn. akt SK 14/ 05). Na mocy tego wyroku przepis art. 442 § 1 zdanie drugie miał utracić moc obowiązującą z dniem 31 grudnia 2007 r.

Z uwagi na stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności omawianego przepisu powstała konieczność przeprowadzenia odpowiedniej nowelizacji,  mającej na celu wyeliminowanie sytuacji, w której sprawca szkody po zbyt krótkim czasie mógłby uniknąć odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę, co byłoby jednoznaczne ze wzmocnieniem pozycji osób poszkodowanych.

W dniu 16.08.2006 r. - a więc jeszcze przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny - do sejmu wpłynął przedstawiony przez prezydenta RP projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, który miał na celu  wydłużenie terminu przedawnienia roszczeń do dwudziestu lat zarówno w przypadku szkód na osobie, jak i szkód powstałych w wyniku popełnienia przestępstwa; projekt ten rozstrzygał także kwestię przedawnienia roszczeń przysługujących osobom małoletnim. Jednak zawarte w tym projekcie uregulowanie dotyczące początku biegu przedawnienia roszczeń z tytułu szkód na osobie, z uwagi na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w toku prac legislacyjnych  musiało ulec zasadniczej zmianie; w myśl bowiem zawartych w projekcie regulacji bieg przedawnienia miał się rozpoczynać w dniu wystąpienia zdarzenia wywołującego szkodę, a takie właśnie rozwiązanie zostało przez Trybunał zakwestionowane.

W ostatecznym kształcie - zaakceptowanym przez ustawodawcę - projekt przewidywał przede wszystkim uchylenie dotychczas obowiązującego art. 442 k.c. i zastąpienie go art. 442­1. Projekt nie przewidywał zasadniczych zmian § 1 uchylonego artykułu; jego zdanie pierwsze zachowało dotychczasowe brzmienie stanowiąc, iż roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Zmianę wprowadzono jedynie w  zdaniu drugim, które stanowi obecnie, iż  okres przedawnenia tych roszczeń nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, co wskazuje na utrzymanie dotychczas obowiązującej w tym zakresie zasady[2]. Zgodnie z intencją ustawodawcy art. 4421 § 1 k.c. nie dotyczy szkód na osobie - przedawnienie tych szkód regulowane jest bowiem przepisem § 3, zgodnie z którym, w razie wyrządzenia szkody na osobie  przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Oznacza to, iż niezależnie od tego, kiedy miało miejsce zdarzenie wywołujące szkodę, roszczenie o naprawienie tej szkody poszkodowany będzie mógł kierować do jej sprawcy - a także do ubezpieczyciela - jeszcze trzy lata po ujawnieniu się tej szkody. Jedynym warunkiem jest wykazanie, iż ujawniona szkoda pozostaje w bezpośrednim związku z konkretnym czynem niedozwolonym.­

Inną istotną zmianą przepisów dotyczących przedawnienia roszczeń jest wprowadzenie nowego uregulowania, w myśl którego przedawnienie roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej  niż z upływem lat dwóch od uzyskania przez nią pełnoletności (art. 4421 § 4 k.c.) Wprowadzenie tego przepisu ma na celu umożliwienie osobom, które osiągnęły pełnoletność, dochodzenia roszczeń o odszkodowanie w przypadku, gdy opiekun prawny nienależycie wykonywał swe obowiązki, przez co pozbawił małoletniego możliwości zaspokojenia roszczenia o naprawienie szkody.

Bardzo ważną zmianą jest także wydłużenie okresu przedawnienia w przypadku szkód powstałych w wyniku zbrodni lub występku - obecnie obowiązujący przepis art. 4421 § 2 k.c. stanowi, iż w takich sytuacjach roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu od dnia popełnienia przestępstwa, bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Poprzednio obowiązująca regulacja przewidywała dziesięcioletni okres przedawnienia, co było wielokrotnie kwestionowane.

Omówione wyżej nowe przepisy regulujące przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody   powstałej   w  wyniku  czynu  niedozwolonego  mają   zastosowanie  także  do  roszczeń powstałych przed dniem 10 sierpnia 2007 r., a według przepisów dotychczasowych w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych. W przypadku zaś art. 819 k.c. do stosunków z umów zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej ten przepis, a więc przed dniem 10 sierpnia 2007 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.

Uregulowanie kwestii początku biegu przedawnienia w przypadku wyrządzenia szkody na osobie  było niezwykle istotne zważywszy rodzaj i wagę naruszonych dóbr. Jednak należałoby przeanalizować także kwestię  przedawnienia roszczeń o naprawienie szkód   innych niż szkody na osobie, tj. szkód na mieniu - roszczenia te bowiem nadal przedawniają się ostatecznie z upływem dziesięcioletniego terminu liczonego od dnia zdarzenia wywołującego szkodę.  Nie można jednak wykluczyć, iż szkoda na mieniu także może ujawnić się dopiero po upływie  dziesięciu lat, zatem poszkodowany nie będzie już mógł dochodzić roszczeń o jej naprawienie.    Jak już wspomniano - art. 819 § 2 k.c. w brzmieniu dotychczas obowiązującym,  jako początek biegu przedawnienia roszczeń do zakładu ubezpieczeń (w tym roszczeń dotyczących mienia) również wskazywał dzień, w którym nastąpiło zdarzenie objęte ubezpieczeniem - jednak w wyniku omawianej nowelizacji przepis ten został uchylony, a za dzień początku biegu terminu przedawnienia przyjęto - zgodnie z zasadami ogólnymi (art. 120 § 1 k.c.) - dzień, w którym roszczenie stało się wymagalne. Kodeks cywilny nie definiuje pojęcia wymagalności roszczenia, może być on jednak wskazany w umowie bądź w ustawie. W doktrynie przyjmuje się, iż jest to moment, w którym wierzyciel może skutecznie dochodzić zaspokojenia swego roszczenia, mogąc przy tym korzystać z istniejących prawnych możliwości - podobne stanowisko można obserwować w orzecznictwie[3]. Wydaje się być dyskusyjne i warte przeanalizowania wskazanie w różny sposób początku biegu przedawnienia  roszczenia do zakładu ubezpieczeń o wypłatę odszkodowania za szkodę na mieniu  niebędacą wynikiem czynu niedozwolonego, a ostatecznym terminem przedawnienia roszczenienia o naprawienie szkody na mieniu wyrządzonej przez osobę, za którą zakład ubezpieczeń winien wypłacić odszkodowanie na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. 



[1] Orlicki M., Umowa ubezpieczenia, C.H. Beck, Warszawa 2002., str. 202

[2] Z. Radwański, „Przedawnienie roszczeń z czynów niedozwolonych w świetle znowelizowanego art. 442 k.c.", Monitor Prawniczy Nr 11/2007, s. 593

[3] A. Brzozowski [w:] „Kodeks cywilny .Komentarz" tom I, C.H. Beck, 2002, str. 321

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT