Tomasz Wróblewski - Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzęta żyjące na wolności - Rozprawy Ubezpieczeniowe nr 3(2/2007)

Tomasz Wróblewski

Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzęta żyjące na wolności

Proces urbanizacji środowiska naturalnego oraz występujące coraz częściej anomalia pogodowe (np. susza bądź powódź) powodują, że coraz częściej dochodzi do szkód wyrządzonych przez zwierzęta żyjące na wolności[1]. Marginalne znaczenie problemu w przeszłości sprawiło, iż brak jest opracowań dotyczących poruszonego zagadnienia, zwłaszcza zaś podstaw prawnych roszczeń odszkodowawczych bądź podmiotów zobowiązanych do naprawienia szkody. Jednakże pojawiające się ostatnio liczne pytania dotyczące możliwości rekompensaty poniesionego uszczerbku w wyniku najechania na dziką zwierzynę[2] skłoniło autora do przedstawienia swego stanowiska w sprawie.

            Nie budzi wątpliwości, ze zwierzęta żyjące wolno żyjące stanowią dobro ogólnonarodowe, zatem jest to własność Skarbu Państwa (np. art. 21 ustawy o ochronie zwierząt[3]). Przyjąć więc należy, że skoro własność Skarbu Państwa rozciąga się na wszelką „dziko" żyjącą zwierzynę, to również obejmuje ona zwierzęta, które objęte są ochroną ścisłą, jak i zwierzęta łowne (art. 2 ustawy o ochronie przyrody). W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z art. 5 pkt 9 ustawy o ochronie przyrody[4] ochrona ścisła w przypadku gatunków [w tym zwierząt] oznacza całoroczną ochronę należących do nich osobników i stadiów ich rozwoju. Wykaz gatunków zwierząt objętych ochroną ścisłą zawiera załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną[5]. Katalog zaś zwierząt łownych został wskazany w rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych[6].

            Ogólne zasady odpowiedzialności za szkody wskazane są w kodeksie cywilnym. W zakresie odpowiedzialności za zwierzęta w grę wchodzi art. 431 k.c., zgodnie z którym za szkodę, wyrządzoną przez zwierzę odpowiada ten, kto zwierzę chowa lub się nim posługuje. Biorąc pod uwagę fakt, że Skarb Państwa co prawda jest właścicielem dziko żyjących zwierząt, ale ich nie chowa ani się  nimi posługuje skłania do refleksji, że redakcja przepisu, odrywająca kwestię odpowiedzialności od prawa własności wskazuje, że nie ma on w tym przypadku zastosowania. Tym samym należy odnieść się do innych norm prawnych wskazujących podstawę odpowiedzialności określonych podmiotów. Regulacje w interesującym zakresie znajdują się w ustawach: o ochronie przyrody oraz ustawa z dnia 13 października 1995 r.  prawo łowieckie[7].

            Z zestawienia przepisów prawa o ochronie przyrody, prawa łowieckiego oraz wydanych na ich podstawie przepisów wykonawczych wynika, ze ustawodawca ograniczył odpowiedzialność Skarbu Państwa oraz innych podmiotów za szkody wyrządzone przez dziko żyjące zwierzęta w dwojaki sposób: poprzez wskazanie gatunków zwierząt, za które ponosi odpowiedzialność (zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną) oraz zakresu szkód przez nie wyrządzonych.

Rozważania na temat odpowiedzialności odszkodowawczej za zwierzęta żyjące w stanie wolnym rozpocząć należy od stwierdzenia, że obecnie obowiązujący stan prawny nie przewiduje zwierząt łownych objętych całoroczną ochroną. Powyższe twierdzenie wynika z analizy aktów prawnych, regulujących tę tematykę, tj. z przytoczonego powyżej rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych oraz rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne[8]. Treść powyżej wskazanych rozporządzeń wskazuje, że na wszystkie zwierzęta wpisane na listę zwierząt łownych przewidziano okresy polowań oraz ustalono dla nich czasy ochronne. Specyficzne uregulowanie dotyczy jedynie łosia, zarówno byków klemp i łoszaków, polegające na wyraźnym wskazaniu przez ustawodawcę, że zwierzę objęte jest całoroczną ochroną[9].

Jak wskazano powyżej podstawowe zasady dotyczące zakresu odszkodowania oraz podmioty odpowiedzialne za tzw. szkody łowieckie wskazują dwa akty prawne: ustawa o ochronie przyrody oraz prawo łowieckie. Z uwagi na fakt, że ustawa o ochronie przyrody odsyła w zakresie szkód łowieckich w art. 126 do prawa łowieckiego uznać należy, że zawiera ono podstawowe regulacje w zakresie określenia zakresu roszczeń przysługujących osobom poszkodowanym przez zwierzęta łowne. Zasadnicze zatem znaczenie, z punktu widzenia niniejszego opracowania, mają normy prawne zawarte w dyspozycjach artykułów 46 - 50 prawa łowieckiego.

            Zgodnie z art. 46 ust. 1 ww. ustawy podmiotem zobowiązanym do wynagrodzenia szkód wyrządzonych w uprawach i płodach rolnych przez dziki, łosie, jelenie, daniele i sarny oraz przy wykonywaniu polowania jest dzierżawca lub zarządca obwodu łowieckiego, którymi są zazwyczaj Koła Łowieckie (zasada) oraz Polski Związek Łowiecki (tylko wtedy, gdy żadne koło łowieckie nie jest zainteresowane ich dzierżawieniem i tylko do czasu złożenia oferty przez koło łowieckie). Ustawodawca ograniczył odpowiedzialność ww. podmiotów jedynie do szkód w uprawach i płodach rolnych wyrządzonych przez pięć enumeratywnie wyliczonych gatunków zwierząt łownych[10], lecz  w tym zakresie istnieje bezwarunkowy obowiązek naprawienia szkody. Uznać zatem należy, że odpowiedzialność powyżej wskazanych podmiotów związana jest z samym faktem prowadzenia gospodarki łowieckiej i istnieje niezależnie od winy osób odpowiedzialnych z ramienia zarządcy lub dzierżawcy obwodu łowieckiego za prowadzenie tej gospodarki (łowczy, strażnik, gospodarz obwodu, myśliwy wykonujący prace gospodarcze itp.), a nawet niezależnie od tego, czy szkoda powstała w wyniku działania zgodnego z prawem, czy też bezprawnego (odpowiedzialność odszkodowawcza typu gwarancyjnego).

Odpowiedzialność odszkodowawcza zarządców lub dzierżawców obwodów leśnych nie ogranicza  się jednak do szkód wyrządzonych w uprawach i płodach rolnych. Koła łowieckie lub Polski Związek Łowiecki ponoszą również odpowiedzialność za wszelkie szkody, do których doszło w trakcie polowań. W grę wchodzić może wówczas obowiązek naprawienia szkody wynikłego wskutek uszkodzenia ciała lub mienia podczas polowań. Treść omawianej normy prawnej pozwala sformułować tezę, że zarządca bądź dzierżawca obwodów leśnych odpowiada za wszelkie szkody, do których doszło w trakcie polowania- zarówno za te, które spowodował członek koła łowieckiego (z ewentualnym prawem do regresu), jak i te, które spowodowała zwierzyna. Również w tym przypadku będzie to więc odpowiedzialność typu gwarancyjnego - niezależnego od winy. Ponadto w przypadku szkody wydaje się zasadne twierdzenie, że dzierżawca lub zarządca obwodu łowieckiego ponosi odpowiedzialność na zasadach określonych w kodeksie cywilnym w zakresie rozmiaru szkody (zasada pełnego odszkodowania wyrażona została w art. 361 kc). W przypadkach opisanych powyżej wypłaty odszkodowań dokonują dzierżawcy lub zarządcy obwodów łowieckich w terminie trzydziestu dni od dnia sporządzenia protokółu ostatecznego szacowania szkody.

Odpowiedzialność dzierżawcy lub zarządcy obwodu łowieckiego nie jest jednak nieograniczona. Prawo łowieckie w art. 48 zawiera ogranicza bowiem zakres podmiotowy oraz przedmiotowy poprzez wskazanie przypadków, gdy odszkodowanie nie przysługuje. Są to szkody:

-      wyrządzone osobom, którym przydzielono grunty stanowiące własność Skarbu Państwa jako deputaty rolne na gruntach leśnych;

-      wyrządzone posiadaczom uszkodzonych upraw lub płodów rolnych, którzy nie dokonali ich sprzętu w terminie odbiegającym więcej niż 14 dni od dnia zakończenia okresu zbioru tego gatunku roślin w danym regionie, określonego przez zarząd województwa;

-      wyrządzone posiadaczom uszkodzonych upraw lub plonów rolnych, którzy nie wyrazili zgody na budowę przez dzierżawcę lub zarządcę obwodu łowieckiego urządzeń lub wykonywanie zabiegów zapobiegających szkodom;

-      za szkody nieprzekraczające wartości 100 kg żyta w przeliczeniu na 1 hektar uprawy;

-      za szkody powstałe w płodach złożonych w sterty, stogi i kopce, w bezpośrednim sąsiedztwie lasu;

-      za szkody w uprawach rolnych założonych z rażącym naruszeniem zasad agrotechnicznych.

Unormowania podstaw i zakresu odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu tzw. szkód łowieckich jedynie w art. 46-50 z pominięciem pozostałych regulacji zawartych w prawie łowieckim, w szczególności art. 11  omawianej ustaw[11] rodzić może pewne obiekcje.

Wątpliwość sprowadzić można do pytania, czy w świetle ww. artykułu istnieje możliwość zwrócenia się przez poszkodowanego z roszczeniami odszkodowawczymi względem dzierżawców bądź zarządców obwodów łowieckich albo wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) lub nadleśniczych Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe[12] , czy też normy prawne wyrażone w art. 46-50 omawianej ustawy wyłączają możliwość dochodzenia odszkodowania poza przypadkami w nich wskazanymi. Wydaje się, że  mimo zaniedbań w wykonywaniu swych obowiązków ustawowych przez osoby wskazane w przytoczonym wyżej artykule poszkodowani będą pozbawieni możliwości dochodzenia od nich roszczeń odszkodowawczych. Ewentualną odpowiedzialność odszkodowawczą ponosić może zarządca drogi z uwagi na niedochowanie obowiązku właściwego oznakowania dróg znakami ostrzegającymi o bytowaniu (wędrówkach) w tej okolicy dzikich zwierząt (o czym w dalszej części).

Analiza zgłoszonych zapytań skierowanych do Rzecznika Ubezpieczonych pozwala stwierdzić, że bardzo często dochodzi do zdarzeń z udziałem zwierząt łownych, które nie mają związku z polowaniem bądź szkód w uprawach i płodach rolnych. Poza najczęściej przewijającym się przykładem, jakim  jest uszkodzenie pojazdu wskutek zderzenia ze zwierzyną dziko żyjącą, typową szkodą jest wyrządzenie szkód przez drapieżniki wśród zwierząt hodowlanych. Zazwyczaj w takich przypadkach (poza polowaniami) nie będzie zobowiązany do wypłaty odszkodowania dzierżawca bądź zarządca obwodu leśnego, co wynika z zamkniętego katalogu szkód, do naprawienia których są oni zobowiązani w myśl art. 46 - 50 prawa łowieckiego. Kwestią zatem zasadniczą z punktu widzenia osoby poszkodowanej jest określenie podmiotu, do którego należy zwrócić się z roszczeniem odszkodowawczym oraz podstaw prawnych jego ewentualnej odpowiedzialności.

W celu prawidłowego ustalenia adresata roszczeń ponownie należy posłużyć się normami prawnymi zawartymi w prawie o ochronie przyrody, jak i prawa łowieckiego. Pierwszy z ww. aktów prawnych zawiera wskazówki dotyczące podmiotu odpowiedzialnego za zwierzęta leśne w art. 126,  zgodnie z którym podmiotem odpowiedzialnym za szkody wyrządzone przez:

-      żubry - w uprawach, płodach rolnych lub w gospodarstwie leśnym;

-      wilki - w pogłowiu zwierząt gospodarskich;

-      rysie - w pogłowiu zwierząt gospodarskich;

-      niedźwiedzie - w pasiekach, w pogłowiu zwierząt gospodarskich oraz w uprawach rolnych;

-      bobry - w gospodarstwie rolnym, leśnym lub rybackim.

- jest Skarb Państwa.

Podobnie, jak w przypadku zarządców lub dzierżawców obwodów łownych zwraca uwagę, że ustawodawca w znaczący sposób ograniczył odpowiedzialność Skarbu Państwa poprzez enumeratywne wyliczenie szkód, za które ponosi odpowiedzialność oraz poprzez wyłączenie z zakresu odszkodowania utraconych korzyści (art. 126 ust. 2[13]) względem szkód wskazanych powyżej w pkt. 1-5. Jednocześnie ustawa umożliwia uzyskanie rekompensaty szkód spowodowanych przez zwierzęta łowne występujące w parkach narodowych, strefach ochronnych zwierząt łownych oraz w rezerwatach przyrody poprzez odesłanie do regulacji zamieszczonych w prawie łowieckim. Moim zdaniem przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie wskazuje, że Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za inne niż wskazane w ustawie szkody i w tym zakresie wyłączone są, w myśl zasady lex specialis derogat legi generali, ogólne zasady odpowiedzialności odszkodowawczej wskazane w kodeksie cywilnym.

Podkreślenia jednak wymaga fakt, że obecnie obowiązująca wersja ustawy prawo łowieckie zawiera w art. 50 ust. 1[14] jedynie zapis, że Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone przez zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną. Brak jest jednak analogicznego do art. 126 ustawy ograniczenia odpowiedzialności odszkodowawczej jedynie do strat rzeczywistych bądź wyliczenia zakresu szkód, do których naprawienia jest zobowiązany. Powyższe może wskazywać, moim zdaniem, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzynę dziko żyjącą według ogólnych kodeksowych zasad   regulujących odpowiedzialność odszkodowawczą. Będzie to zatem odpowiedzialność zarówno za straty rzeczywiste, jak i utracone korzyści. Dodatkowym argumentem przemawiającym za powyższym twierdzeniem, jest dyspozycja art. 126 ust. 10 ustawy o ochronie przyrody, zgodnie z którym w sprawach spornych dotyczących wysokości odszkodowań za szkody wyrządzone przez zwierzęta, o których mowa w ust. 1, orzekają sądy powszechne.

W tym miejscu powtórzyć jednakże należy, że dyspozycja ww. normy prawnej zawiera dwie przesłanki, których dopiero łączne spełnienie powoduje odpowiedzialność Skarbu Państwa: szkoda musi być wyrządzona przez zwierzę łowne oraz objęte całoroczna ochroną. Również powtórnego podkreślenia wymaga fakt, iż obecnie obowiązujący stan prawny nie zawiera aktu normatywnego, który wskazywałby zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną. Wynika to jednoznacznie z treści rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych. Na wszystkie zwierzęta wpisane na listę zwierząt łownych przewidziano okresy polowań oraz ustalono dla nich czasy ochronne. Odmienna regulacja dotyczy jedynie łosi (byki, klempy i łoszaki), które w myśl rozporządzenia  Ministra Środowiska w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne objęte są całoroczną ochroną. Pewne zastosowanie może mieć definicja legalna zamieszczona w art.5 pkt. 9 ustawy o ochronie przyrody, zgodnie z którą za „ochronę ścisłą", uznaje się w przypadku gatunków [w tym zwierząt] całoroczną ochronę należących do nich osobników i stadiów ich rozwoju, aczkolwiek zastrzec należy, że z przepisów wykonawczych wynika, iż większość wskazanych ww. akcie prawnym zwierząt nie jest uznane za zwierzęta łowne.

Konsekwencją uznania, że brak jest zwierząt spełniających cechy zwierzęcia łownego objętego całoroczną ochroną jest przyjęcie, iż Skarb Państwa nie powinien ponosić odpowiedzialności za żadną szkodę wyrządzoną przez zwierzęta (poza szkodami spowodowanymi przez łosie). Jednakże powyższa teza stałaby w sprzeczności z jedną cech racjonalnego ustawodawcy, tj. nie tworzy się przepisów nie mogących mieć zastosowania. Z tego powodu, należy rozważyć zasadność szerszej interpretacji pojęcia „całoroczna" niż zakres temporalny odnosząc się do przypadków szczególnej ochrony zwierząt łownych wskazanych w przepisach o ochronie przyrody oraz w prawie łowieckim.

Ustawa o ochronie przyrody obejmuje  szczególną formą ochrony nie tylko określone obszary  uznawane za rezerwaty przyrody czy też parki narodowe, lecz również zwierzęta się w nich znajdujące bądź przebywające w strefach ochronnych zwierząt łownych. Na powyżej wskazanych terenach istnieją zazwyczaj znaczne obostrzenia polegające na ograniczeniu i zakazie m.in. polowania, chwytania, płoszenia i zabijania dziko żyjących zwierząt[15]. Oznacza to, że wszelkie dziko żyjące zwierzęta znajdujące się na obszarze ww. terenów objęte zostały ochroną nie ograniczoną czasowo. Treść tej ochrony odpowiada treści pojęcia "całoroczna ochrona", użytemu w art. 50 ust. 1 Prawa łowieckiego. Konsekwencja wskazanego powyżej stanu rzeczy jest teza, że w przypadku szkód wyrządzonych przez zwierzęta łowne na terenie ww. obszarów ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa na podstawie art. 50 ust. 1 ustawy prawo łowieckie. Za powyższym twierdzeniem przemawia również teza orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 22.08.2001 r. (V CKN 431/00), zgodnie z którą „Skarb Państwa odpowiada na podstawie art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1995 r. - Prawo łowieckie (Dz. U. nr 147, poz. 713 ze zm.) za szkody wyrządzone przez zwierzęta łowne żyjące na obszarze rezerwatu przyrody, jeżeli zgodnie z zasadami obowiązującymi na obszarze rezerwatu zwierzęta te podlegają całorocznej ochronie".

W zależności od miejsca, w którym doszło do szkody z udziałem zwierząt łownych, za które ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa zobowiązanym do jej naprawienia jest bądź Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe (na terenie obwodów łowieckich leśnych), bądź też  na obszarach obwodów łowieckich polnych i obszarach niewchodzących w skład obwodów łowieckich zarząd województwa[16]. W przypadku jednak szkód, do których doszło z udziałem zwierząt łownych w strefie ochronnej zwierząt łownych odszkodowanie wypłacane zostaje ze środków parku narodowego, a za szkody spowodowane w rezerwatach przyrody - ze środków budżetu państwa, z części, której dysponentem jest wojewoda[17].

Na marginesie wskazać należy, że w przypadku szkód wyrządzonych przez zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną (obecnie łoś) wydaje się zasadnym twierdzenie, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność bez względu na miejsce zdarzenia. Powyższa teza wynika z analizy art. 50 ust. 2 ustawy prawo łowieckie i art. 26 omawianego aktu prawnego[18].

Skoro bowiem Skarb Państwa odpowiada za szkody bez względu na miejsce zdarzenia (obwody łowieckie leśne, obwody łowieckie polne i obszarach niewchodzących w skład obwodów łowieckich), to przyjąć należy odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody np. komunikacyjne wyrządzone przez zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną  również na terenach niewchodzących w skład obwodów leśnych.

Ponadto wskazać należy możliwość ponoszenia odpowiedzialności odszkodowawczej przez podmioty inne niż zarządcy bądź dzierżawca obwodów łowieckich albo Skarbu Państwa. Moim zdaniem rekompensaty szkody powstałej z udziałem nie tylko zwierząt łownych, lecz również innych zwierząt dziko żyjących można żądać od zarządcy drogi, ze względu na fakt, iż drogi publiczne niezależnie od kategorii, do której należą powinny być utrzymywane w należytym stanie. Utrzymanie drogi w stanie właściwym należy do gminy, powiatu, województwa lub Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad w zależności od jej kwalifikacji. W praktyce występuje również pozaustawowa kategoria dróg - drogi wewnętrzne, za których utrzymanie odpowiedzialność ponoszą podmioty nimi zarządzające np. wspólnota, spółdzielnia czy też osoba fizyczna będąca właścicielem danego terenu. W związku z powyższym wyjątkowo istotnym dla poszkodowanego staje się precyzyjne określenie podmiotów odpowiedzialnych za odcinek drogi na którym powstała szkoda, gdyż właśnie do tego podmiotu będzie mu przysługiwało roszczenie.

Obowiązki zarządcy drogi dotyczą m.in. zamieszczenie na drogach (pasach drogowych) znaków  drogowych informujących o zwierzętach leśnych. W przypadku zatem zaniechania należytego wypełnienia obowiązków (nieumieszczania na drodze znaku ostrzegawczego, informującego o zwierzynie) dojdzie do szkody z udziałem zwierzęcia leśnego istnieje możliwość wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym[19]. Zasady odpowiedzialności zarządcy drogi reguluje kodeks cywilny (zakres odszkodowawczy, podstawa prawna odpowiedzialności). 

Istnieje również możliwość zwrócenia się z odpowiednim roszczeniem do przedsiębiorcy świadczącego usługi  turystyczne mające postać polowania wykonywane przez cudzoziemców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub polowania za granicą albo też do  ubezpieczyciela tego przedsiębiorcy.

Warto w tym miejscu wspomnieć, że obecnie istnieje obowiązek ubezpieczenia  odpowiedzialności cywilnej dla członków Polskiego Związku Łowieckiego w zakresie czynności związanych z gospodarką łowiecką i polowaniami (art. 32 ust.4, pkt.6), jak również przedsiębiorcy świadczącego usługi  turystyczne mające postać polowania wykonywane przez cudzoziemców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub polowania za granicą (art. 18 ust. 3 pkt. 1). Fakt ów oznacza znaczne ułatwienie w dochodzeniu odszkodowań za szkody pozostające w związku z wykonywaniem czynnościami.

            Analiza przepisów prawnych regulujących zasady odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody wyrządzone przez zwierzęta żyjące na wolności prowadzi do przykrej dla osób poszkodowanych konkluzji, iż możliwość rekompensaty poniesionych szkód jest znacznie ograniczona. Za powyższą tezą przemawia zarówno określony przez ustawodawcę krąg podmiotów zobowiązanych do naprawienia szkody, jak i wąski zakres ich odpowiedzialności- zarówno przedmiotowy, obejmujący jedynie zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną, jak  i zakres roszczeń ograniczony do strat rzeczywistych. Zwraca ponadto pewien nieład w regulacji dotyczących zwierząt łownych wyrażający się przede wszystkim w braku wskazania zwierząt objętych całoroczną ochroną. Powoduje to konieczność interpretacji przepisów prawnych w celu zapewnienia poczucia sprawiedliwości społecznej poprzez rozszerzenie zakresu pojęcia ochrony całorocznej w oderwaniu od aspektu czasowego (zakres terytorialny ochrony na obszarach m.in. rezerwatów przyrody). Wskazane ograniczenia w uzyskaniu odszkodowania w powiązaniu z coraz częstszymi szkodami z udziałem zwierząt dziko żyjących przemawia, moim zdaniem, za postulatem zmiany prawa w kierunku ujednolicenia nazewnictwa, jak rozszerzenia zakresu szkód i wyraźnym wskazaniu zasad odszkodowawczych rządzących odpowiedzialnością za szkody wyrządzone nie tylko przez łowne, lecz również inne, dziko żyjące zwierzęta. Pozytywnym rozwiązaniem, zarówno z punktu widzenia osób poszkodowanych, jak i ochrony przyrody było również wyraźne wskazanie przez ustawodawcę katalogu zwierząt objętych całoroczną ochroną. 


Bibliografia:

Müller Tadeusz, Zwolak Zygmunt, Prawo łowieckie z komentarzem, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1999


mec. Tomasz Wróblewski, radca prawny w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych


Summary of the article

 

Liability for losses made by animals living in freedom

 

This article aims at indicating a legal basis for the liabilitiy of defined subjects and the scope of obligation of compensation for damages made by animals living in freedom.

Based on present obligatory legal regulations, liability for losses made by animals living in freedom is  incurred by subjects precisely enlisted in legal acts of a regulatory rank. Claims for losses can be directed to a hunting organization or the Polish Hunting Association, usually being leasers or managers of hunting  areas.

Another subject obliged for the damage redress can be the State Treasury. In this case, a person who claims for losses should be directed to can be the State Forests (Property) or the management of a voivodeship, depending on a place in which a loss with the participation of wild animals occurred.

It should be pointed out, however, that legal acts regulating the liability for losses significantly limit the scope of liability through both, indication of animals for which there is an obligation for a damage redress and the definition of a catalogue of protected goods. The attention is also paid to little transparency of provisions regulating the discussed topic as there is a lack of clear indication of animal species for which particular subjects are liable. This causes the necessity of interpretation of legal acts.

In certain cases, loss claims can be directed to subjects other than the above mentioned persons. In practice, the liability for a damage made by an animal living in freedom can be incurred by a road manager or enterepreneur rendering tourist services in the form of hunting organization. In each case described above, one can claim to an insurer for a loss redress within the scope of civil liability of a subject liable for this damage compensation.




[1] Ustawa prawo łowieckie posługuje się zwrotem „zwierzęta żyjące w stanie wolnym" i to wyrażenie będzie zamiennie stosowane w dalszej części pracy.

[2] Wyjaśnienie wątpliwości w stosowaniu prawa oraz interpretacja przepisów prawnych jest jedną z form działalności Rzecznika Ubezpieczonych, mającą charakter edukacyjno - informacyjny. Opracowanie jest wynikiem analizy przepisów prawnych i odpowiedzią na zgłaszane przez uprawnione podmioty pytań oraz wątpliwości w zakresie stosowania prawa.

[3] Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. z 2003 r. Dz. U. nr 106, poz.1002 ze zm.).

[4] Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. nr 92, poz. 880 ze zm.).

[5] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz. U. nr 22, poz. 2237).

[6] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 marca 2005 r. w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych (Dz. U. nr 45, poz. 433).

[7] Ustawa z dnia 13 października 1995 r. prawo łowieckie (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. nr 127, poz. 1066 ze zm.)

[8] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz. U. nr 48, poz. 459).

[9]  Tak wskazuje dyspozycja § 1 ust. 5 rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne.

[10]W przypadku Skarbu Państwa odpowiada on również za szkody wyrządzone przez wilki na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 grudnia 2002 r. w sprawie gatunków zwierząt chronionych wyrządzających szkody, za które odpowiada Skarb Państwa (Dz. U. nr 205, poz.1732).

[11] Art. 11 1. Łowiectwo jest prowadzone zgodnie z podstawowymi kierunkami użytkowania terenów rolnych, leśnych i rybackich, w warunkach stałego polepszania zwierzynie środowiska jej bytowania.

2. Gospodarowanie populacjami zwierzyny wymaga w szczególności:

   1)   tworzenia stałych i okresowych osłon dla zwierzyny (lasy, zadrzewienia, zakrzewienia, remizy, osłony miejsc lęgowych);

   2)   wzbogacania naturalnej bazy żerowej dla zwierzyny w lasach;

   3)   zachowania istniejących naturalnych zbiorników wodnych, rekonstrukcji i tworzenia nowych;

   4)   racjonalnego stosowania środków chemicznych w rolnictwie i leśnictwie;

   5)   stosowania terminów i technik agrotechnicznych niezagrażających bytowaniu zwierzyny na danym terenie;

   6)   utrzymywania korytarzy (ciągów) ekologicznych dla zwierzyny;

   7)   utrzymywania struktury wiekowej i płciowej oraz liczebności populacji zwierzyny właściwych dla zapewnienia równowagi ekosystemów oraz realizacji głównych celów gospodarczych w rolnictwie, leśnictwie i rybactwie;

   8)   ochrony zwierzyny przed zagrożeniem ruchu pojazdów samochodowych na drogach krajowych i wojewódzkich.

3. Dzierżawcy i zarządcy obwodów łowieckich oraz wójtowie (burmistrzowie, prezydenci miast) i nadleśniczowie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe współdziałają w sprawach związanych z zagospodarowaniem obwodów łowieckich, w szczególności w zakresie ochrony i hodowli zwierzyny.

[12] Patrz przypis nr 11.

[13] Art. 126. 1. Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone przez:

   1)   żubry - w uprawach, płodach rolnych lub w gospodarstwie leśnym;

   2)   wilki - w pogłowiu zwierząt gospodarskich;

   3)   rysie - w pogłowiu zwierząt gospodarskich;

   4)   niedźwiedzie - w pasiekach, w pogłowiu zwierząt gospodarskich oraz w uprawach rolnych;

   5)   bobry - w gospodarstwie rolnym, leśnym lub rybackim.

2. Odpowiedzialność, o której mowa w ust. 1, nie obejmuje utraconych korzyści.

3. Oględzin i szacowania szkód, o których mowa w ust. 1, a także ustalania wysokości odszkodowania i jego wypłaty, dokonuje wojewoda, a na obszarze parku narodowego dyrektor tego parku.

4. Właściciele lub użytkownicy gospodarstw rolnych i leśnych mogą współdziałać z wojewodą, a na obszarze parku narodowego - z dyrektorem tego parku, w zakresie sposobów zabezpieczania upraw i płodów rolnych, lasów oraz zwierząt gospodarskich przed szkodami powodowanymi przez zwierzęta, o których mowa w ust. 1.

5. Współdziałanie, o którym mowa w ust. 4, może obejmować budowę urządzeń lub wykonanie zabiegów zapobiegających szkodom, finansowane z budżetu właściwego miejscowo dyrektora parku narodowego lub wojewody, w ramach zawartych umów cywilnoprawnych.

6. Odszkodowanie nie przysługuje:

   1)   osobom, którym przydzielono grunty stanowiące własność Skarbu Państwa;

   2)   jeżeli poszkodowany:

a)   nie dokonał sprzętu upraw lub płodów rolnych w ciągu 14 dni od zakończenia zbiorów tego gatunku roślin w danym regionie,

b)  nie wyraził zgody na budowę przez wojewodę lub dyrektora parku narodowego urządzeń lub wykonanie zabiegów zapobiegających szkodom;

   3)   za szkody:

a)   powstałe w mieniu Skarbu Państwa, z wyłączeniem mienia oddanego do gospodarczego korzystania na podstawie Kodeksu cywilnego,

b)  nieprzekraczające w ciągu roku wartości 100 kg żyta w przeliczeniu na jeden hektar uprawy,

c)   w uprawach rolnych założonych z naruszeniem powszechnie stosowanych wymogów agrotechnicznych,

d)  wyrządzone przez wilki, niedźwiedzie lub rysie w pogłowiu zwierząt gospodarskich pozostawionych, w okresie od zachodu do wschodu słońca, bez bezpośredniej opieki.

7. Szkody wyrządzone przez zwierzęta łowne, występujące w parkach narodowych, strefach ochronnych zwierząt łownych oraz w rezerwatach przyrody szacuje się oraz dokonuje wypłaty odszkodowań według zasad określonych w rozdziale 9 ustawy z dnia 13 października 1995 r. - Prawo łowieckie (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 372 i Nr 113, poz. 984).

8. Szacowanie szkód wyrządzonych przez zwierzęta łowne w strefie ochronnej zwierząt łownych należy do zadań Służby Parku Narodowego, a w rezerwatach przyrody - do sprawującego nadzór nad rezerwatem.

9. Odszkodowania za szkody spowodowane przez zwierzęta łowne w strefie ochronnej zwierząt łownych są pokrywane ze środków parku narodowego, a za szkody spowodowane w rezerwatach przyrody - ze środków budżetu państwa, z części, której dysponentem jest wojewoda.

10. W sprawach spornych dotyczących wysokości odszkodowań za szkody wyrządzone przez zwierzęta, o których mowa w ust. 1, orzekają sądy powszechne.

11. Minister właściwy do spraw środowiska w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw rolnictwa określi, w drodze rozporządzenia, sposób postępowania przy szacowaniu szkód oraz sposób wypłaty odszkodowań za szkody, o których mowa w ust. 1, a także wzory dokumentów dotyczących szacowania szkód i wyliczania odszkodowań oraz terminy zgłoszenia i szacowania szkody, kierując się potrzebą dokonywania oceny rzeczywistej szkody oraz przyjęcia wysokości wyceny szkody według cen rynkowych.

12. Rada Ministrów może określić, w drodze rozporządzenia, inne niż wymienione w ust. 1 gatunki zwierząt chronionych wyrządzających szkody, za które odpowiada Skarb Państwa, kierując się potrzebą utrzymania ochrony gatunkowej zwierząt zagrożonych wyginięciem i wyrządzających szkody w gospodarce człowieka.

[14] Art. 50. 1. Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone przez zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną.

2. Za szkody, o których mowa w ust. 1, wyrządzane na obszarach:

   1)   obwodów łowieckich leśnych odszkodowania wypłaca Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe ze środków budżetu państwa;

   2)   obwodów łowieckich polnych i obszarach niewchodzących w skład obwodów łowieckich odszkodowania wypłaca zarząd województwa ze środków budżetu państwa.

[15] Art. 15ust.  1. W parkach narodowych oraz w rezerwatach przyrody zabrania się:

   3)   chwytania lub zabijania dziko występujących zwierząt, zbierania lub niszczenia jaj, postaci młodocianych i form rozwojowych zwierząt, umyślnego płoszenia zwierząt kręgowych, zbierania poroży, niszczenia nor, gniazd, legowisk i innych schronień zwierząt oraz ich miejsc rozrodu;

   4)   polowania, z wyjątkiem obszarów wyznaczonych w planie ochrony lub zadaniach ochronnych ustanowionych dla rezerwatu przyrody;


[16] Patrz przypis nr 14.

[17] Patrz  treść ust. 9 artykułu, o którym mowa w przypisie 13.

[18] Zgodnie z treścią ww. przepisu w skład obwodów łowieckich nie wchodzą:

   1)   parki narodowe i rezerwaty przyrody, z wyjątkiem rezerwatów lub ich części, w których na obszarach wyznaczonych w planie ochrony lub zadaniach ochronnych nie zabroniono wykonywania polowania;

   2)   tereny w granicach administracyjnych miast; jeżeli jednak granice te obejmują większe obszary leśne lub rolne, z obszarów tych może być utworzony obwód łowiecki lub mogą być one włączone do innych obwodów łowieckich;

   3)   tereny zajęte przez miejscowości niezaliczane do miast, w granicach obejmujących zabudowania mieszkalne i gospodarcze z podwórzami, placami i ulicami oraz drogami wewnątrz tych miejscowości;

4) budowle, zakłady i urządzenia, tereny przeznaczone na cele społeczne, kultu religijnego, przemysłowe, handlowe, składowe, transportowe i inne cele gospodarcze oraz obiekty o charakterze zabytkowym i specjalnym, w granicach ich ogrodzeń.

[19] Np. teza wyroku Sądu Okręgowego w Zamościu z roku 2007, sygn. akt I Ca 42/2007, zgodnie z którą: „Za skutki wypadków komunikacyjnych z udziałem dzikich zwierząt odpowiada właściciel drogi, ale tylko wtedy, gdy nienależycie oznakuje zagrożony odcinek".



Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT