Wyrok sądu apelacyjnego w Białymstoku z dnia 9 marca 2005 r., sygn. akt II ACa 93/05, OSAB 2/2005, s.17 i nast.

Uregulowane w art. 907 § 2 k.c. roszczenie o zmianę wysokości renty podlega trzyletniemu przedawnieniu. Upływ okresu przedawnienia uniemożliwia, w razie skorzystania przez pozwanego z zarzutu, dochodzenie przez uprawnionego świadczeń za okres wykraczający poza trzy lata wstecz od daty wytoczenia powództwa. Nie stoi jednak na przeszkodzie podwyższeniu bieżącej renty, choćby zmiana stosunków nastąpiła dawniej niż przed trzema laty, o ile wytworzona nią sytuacja (zwiększenie potrzeb uprawnionego) utrzymuje się w dalszym ciągu.


Powódka - Marianna C. po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa wnosiła o zasądzenie od pozwanego Zakładu Ubezpieczeń kwoty 1 726,14 zł tytułem uzupełnienia renty wyrównawczej za okres od 1.01.2003 r. do 31.07.2004 r. oraz kwoty 580,14 zł miesięcznie tytułem renty wyrównawczej poczynając od dnia 1.08.2004 r. wraz z ustawowymi odsetkami na wypadek zwłoki w płatności.
Zakład Ubezpieczeń wnosił o oddalenie powództwa, podnosząc, że od daty wypadku minęło już ponad 10 lat, a zatem roszczenia powódki uległy przedawnieniu.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 grudnia 2004 r. uwzględnił powództwo. Ustalił, że powódka w dniu 6.09.1987r. uległa wypadkowi komunikacyjnemu i doznała poważnych obrażeń ciała w postaci niedowładu połowicznego prawostronnego, niedrożności tętnicy szyjnej wewnętrznej lewej oraz afazji ruchowej. Przez długi czas po wypadku leczyła się w Klinice Neurochirurgii  (od 6.09.1987r. do 9.10.1997r.), natomiast na zwolnieniu lekarskim przebywała od 6.09.1987r. do 4.03.1988r.

Orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia z dnia 29.02.1988 r. została zaliczona do pierwszej grupy inwalidów na okres 2 lat, zaś orzeczeniem z dnia 5.03.1990 r. została zaliczona do I grupy inwalidów. Lekarze, którzy ją badali na wniosek pozwanego, stwierdzili 90 % trwałego uszczerbku na zdrowiu w związku z wypadkiem. W toku postępowania likwidacyjnego pozwany wypłacił powódce kwotę 90.000 zł tytułem uszczerbku na zdrowiu z ubezpieczenia NW, z tytułu ubezpieczenia OC kwotę 2.532.894 zł, tytułem utraconych zarobków od 5.03.1988 r. - 28.02.1989 r. kwotę 270.724 zł, tytułem zadośćuczynienia kwotę 1.500.000 zł. Powódce wypłacano również rentę wyrównawczą uwzględniając różnicę pomiędzy pobieranym świadczeniem rentowym a wynagrodzeniem za pracę, które otrzymywałaby, gdyby była zatrudniona w dotychczasowym miejscu pracy. We wrześniu 1997 r. wysokość renty wynosiła 688 zł, natomiast od stycznia 2003 r. świadczenie uległo zmniejszeniu do kwoty 245 zł z uwagi na fakt, że nabyła ona uprawnienia emerytalne. (...)

5 kwietnia 2002 r. Marianna C. wystąpiła do pozwanego z roszczeniem o przyznanie jej dodatkowych środków związanych z koniecznością ponoszenia wydatków na leczenie. (...)

Powódka pomimo długiego intensywnego leczenia nadal ma niedowład prawej strony ciała, odczuwa kłucie lewej strony głowy, stale przyjmuje leki i wymaga pomocy osób trzecich przy wykonywaniu podstawowych czynności życia codziennego. Mimo posiadania uprawnień do emerytury od stycznia 1997 r. (wiek - 60 lat i 30 lat pracy), nadal pobiera rentę.

Oceniając zgromadzony w sprawie materiał procesowy Sąd wskazał, że o ile roszczenia powódki o naprawienie szkody wyrządzonej na skutek wypadku przedawniły się z upływem 10 lat od dnia zdarzenia, zgodnie z art. 442 § 1 k.c., to przepis ten nie ma zastosowania do roszczeń o rentę z tytułu zwiększenia potrzeb lub utraty zdolności do pracy. Zdaniem Sądu roszczenia o zmianę wysokości renty uzupełniającej oparte są o przepis art. 907 § 2 kc i stosuje się do nich, jako do świadczeń okresowych trzyletni okres przedawnienia (art. 118 kc). (...)

Ustalił, że powódce za okres od 1.01.2000 r. do 31.07.2004 r. należy się kwota 1.726,14 zł wyrównania, zaś od 1.08.2004 r. renta w kwocie 580,14 zł miesięcznie. (...)
Jako podstawę rozstrzygnięcia wskazał Sąd art. 907 § 2 kc w zw. z art. 118 kc, zaś o kosztach orzekł na mocy art. 98 kpc.

Apelację od powyższego wyroku w zakresie pkt. I, II, IV i V wniósł pozwany zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 442 kc przez nieuwzględnienie zarzutu pozwanego o przedawnieniu roszczeń powódki w zakresie renty z tytułu zwiększonych potrzeb (...)

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jest nieuzasadniona.

Sąd Okręgowy odmawiając uwzględnienia zarzutu przedawnienia nie uchybił treści art. 442 § 2 kc. Wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanowisko, że roszczenia o zmianę wysokości renty nie ulegają przedawnieniu w terminie w nim wskazanym, jest zgodne z linią wykładni prezentowaną w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwała z dnia 5.11.1987r., III CZP 63/87, OSNC 1989, poz. 60 i wyrok z 3.03.1972r., II PR 423/71, OSP 1973, poz.30).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 5.11.1987r., szkoda wynikająca z czynu niedozwolonego stanowi pewną całość. Jednakże szkoda przy tym samym zdarzeniu ją wyrządzającym - może ulegać w bliższej lub w -dalszej przyszłości zmianie pod względem wysokości, zwłaszcza powiększeniu. Z tym wiąże się problem dochodzenia dalszych roszczeń w formie renty. Założeniem powództwa z art. 907 § 2 k.c. jest zasądzenie w poprzednim wyroku renty na podstawie art. 444 § 2 k.c. Obojętną jest rzeczą, czy zasądzona renta stanowi odszkodowanie za zwiększenie się potrzeb poszkodowanego, czy jest wynikiem zmniejszenia się widoków powodzenia na przyszłość. Zmiana w zakresie każdej z tych hipotez uzasadnia żądanie podwyższenia zasądzonej już renty, jeżeli zmiana stosunków to uzasadnia.

Akceptacja przez Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę tego poglądu, który należy odnieść także do rent wypłacanych na podstawie uznania roszczenia przez zobowiązanego, nie pozwala na podzielenie stanowiska skarżącego, że roszczenie dochodzone w niniejszej sprawie, jako oparte na nowych okolicznościach związanych ze zwiększeniem potrzeb, podczas gdy wypłacana poszkodowanej przez cały czas renta rekompensowała jedynie utracone dochody, przedawniło się z upływem dziesięciu lat od daty zdarzenia wyrządzającego szkodę. Z treści art. 444 § 2 kc wynika bowiem, że świadczenie rentowe - niezależnie od tego, czy wypłacane jest z jednego spośród wskazanych w tym przepisie tytułów, czy też z racji zaktualizowania się wszystkich przesłanek objętych jego hipotezą - stanowi jedną całość.

Zmiana stosunków nie może być przy tym traktowana jako samoistna szkoda, którą należałoby kwalifikować według zasad określonych w art. 442 k.c, który reguluje przedawnienie roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. Unormowane w tym przepisie przedawnienie odnosi się do pierwotnego dochodzenia roszczenia o odszkodowanie z czynu niedozwolonego. Innymi słowy, art. 442 k.c. reguluje przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, które powstały jednocześnie ze zdarzeniem wyrządzającym szkodę. Oznacza to, że termin 10-letni przedawnienia z art. 442 § 1 zdanie drugie nie ma zastosowania do szkód z tego samego zdarzenia, które powstały w późniejszym czasie.

Wykładnię taką uzasadnia charakter roszczeń o rentę. W art. 907 § 2 k.c. w żadnym z jego elementów ustawodawca nie reguluje przedawnienia roszczeń o zmianę wysokości lub czasu trwania renty. Można zatem przyjąć, że 3-letni termin przedawnienia odnosi się także do tych roszczeń. Jest przy tym obojętne, po upływie ilu lat od daty zdarzenia wyrządzającego szkodę (daty czynu niedozwolonego) nastąpi zmiana stosunków, tj. ujawnią się okoliczności uzasadniające roszczenia o podwyższenie renty.

Przyjęcie tego poglądu nie oznacza zatem, wbrew temu, co wywodzi skarżący, że roszczenia o zmianę wysokości renty nie są objęte jakimkolwiek terminem przedawnienia. Jako roszczenia o świadczenia wypłacane periodycznie, okresowe ulegają bowiem przedawnieniu w terminie trzyletnim, określonym w art. 118 kc.

W związku z powyższym pojawia się kolejny problem, w jaki sposób - ze względu na swoistość sytuacji - należy liczyć początek biegu terminu przedawnienia: czy od dnia nastąpienia zmiany stosunków (art. 907 § 2 k.c), czy też możliwość powołania się na przedawnienie odnieść wyłącznie do świadczeń za okres wsteczny - ponad trzech lat poprzedzających dokonanie czynności powodującej przerwę biegu przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 1) kc). W ocenie Sądu Apelacyjnego właściwym będzie opowiedzenie się za drugą ze wskazanych możliwości.

Do takiego rozwiązania skłania się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanego powyżej wyroku z 3 marca 1972r., określając, jakie zdarzenia poprzedzające datę wytoczenia powództwa będą stanowiły barierę czasową dla możliwości wysuwania roszczeń o zmianę wysokości renty za okres wsteczny. Wśród nich wskazał na upływ trzyletniego terminu przedawnienia. Nieco odmienne stanowisko zawarł w uchwale z 5 listopada 1987r., w której początek biegu przedawnienia powiązał z momentem zrealizowania się przesłanki do żądania zmiany wysokości renty. W rozpatrywanej sprawie byłby to 1990r., kiedy to orzeczono o zaliczeniu powódki do I grupy inwalidzkiej, co według wyjaśnienia biegłych oznacza niezdolność do samodzielnej egzystencji. Równocześnie w uzasadnieniu orzeczenia Sądu Najwyższego znalazło się stwierdzenie, że żądanie zmiany wysokości roszczenia za okres wsteczny ograniczone jest trzyletnim terminem przedawnienia. Tego rodzaju uwaga byłaby potrzebna jedynie przy założeniu, że nowa szkoda, uzasadniająca podwyższenie renty, ujawniła się w terminie wcześniejszym niż trzy lata przed wytoczeniem powództwa, co przy akceptacji poglądu wyrażonego w uchwale, cytowanego na wstępie, uniemożliwiałoby, w razie podniesienia zarzutu przedawnienia, jej skuteczne dochodzenie w ogóle, a nie tylko za okres sięgający powyżej trzech lat wstecz od daty wytoczenia powództwa. Argumentacja przytoczona powyżej jest zatem niekonsekwentna, co skłania do poszukiwania Odmiennego rozwiązania.

W ocenie Sądu Apelacyjnego przydatne w tej mierze może okazać się nawiązanie do treści art. 138 kro i wytworzonej na tle jego stosowania praktyki orzeczniczej. Oba uregulowania - zawarte w art. 907 § 2 kc i art. 138 kro odnoszą się do świadczeń okresowych, mających swe źródło w obowiązku ustawowym. Możliwość ich modyfikacji (podwyższenie łub obniżenie) jest - w każdym z tych przypadków - uzależniona od wystąpienia zmiany stosunków. Nie budzi niczyich wątpliwości dopuszczalność żądania przez dziecko podwyższenia alimentów w związku ze wzrostem potrzeb w sytuacji, gdy miało miejsce więcej niż trzy lata wstecz przed datą wytoczenia o to powództwa, jak też żądanie zobowiązanego do alimentacji ograniczenia bądź uchylenia tego obowiązku wysunięte w czasie dłuższym niż trzy lata od momentu uzyskania przez dziecko samodzielności finansowej. Istotne jest bowiem jedynie to, czy w czasie orzekania, już po zmianie stosunków, istniała sytuacja wskazująca na nieadekwatność ustalonej wcześniej wysokości świadczenia do rozmiarów wynikającego z ustawy obowiązku (np. wysokości podlegających zaspokojeniu uzasadnionych potrzeb art. 135 kro) bądź ustanie obowiązku alimentacyjnego.

Sąd Apelacyjny nie dostrzega powodu, aby przy identycznym sformułowaniu przesłanek obu tych roszczeń, należało je obejmować odrębnymi rygorami w zakresie biegu terminu przedawnienia.

Stwierdzić zatem należy reasumując, że uregulowane w art. 907 § 2 k.c. roszczenie o zmianę wysokości renty podlega trzyletniemu przedawnieniu. Upływ okresu przedawnienia uniemożliwia, w razie skorzystania przez pozwanego z zarzutu, dochodzenie przez uprawnionego świadczeń za okres wykraczający poza trzy lata wstecz od daty wytoczenia powództwa. Nie stoi jednak „na przeszkodzie podwyższeniu bieżącej renty, choćby zmiana stosunków nastąpiła dawniej niż przed trzema laty, o ile wytworzona nią sytuacja {zwiększenie potrzeb uprawnionego) utrzymuje się w dalszym ciągu.

Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że wobec przyjęcia przez Sąd Okręgowy niekwestionowanego, uznanego przez Sąd Apelacyjny za własne, ustalenia, że aktualny stan zdrowia powódki powoduje zwiększenie jej potrzeb wywołanych koniecznością intensywnego leczenia, rehabilitacji i zapewnienia opieki i pozostaje w związku przyczynowym z tym zdarzeniem, wysuwane w niniejszym procesie roszczenie nie może być unicestwione zarzutem przedawnienia podniesionym na podstawie art. 442 § 2 kc, z tej przyczyny, że od daty zdarzenia wyrządzającego szkodę upłynęło więcej niż 10 lat. Przepis ten, jak wyjaśniono powyżej, nie ma w sprawie zastosowania. Sąd Okręgowy odmawiając uwzględnienia zarzutu, nie mógł mu zatem uchybić.
Dlatego na podstawie art. 385 i art. 98 § 1 i 2 kpc należało orzec jak w sentencji wyroku.

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT