Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2003 r., II CK 235/2002 M.Prawn. 2006/2/91

Wierzycielowi należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego liczone od daty wymagalności roszczenia (art. 481 § 1 k.c.). Ta reguła może jednak doznać ograniczenia w przypadku ustalenia odszkodowania według cen z daty orzekania o nim lub z innej daty niebędącej datą wymagalności roszczenia. Ograniczenie to wynika z treści art. 363 § 2 k.c. i z waloryzacyjnej funkcji odsetek.


Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa C V. i S V. przeciwko "E." Liniom Żeglugowym Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością oraz Towarzystwu Ubezpieczeń  o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 listopada 2003 r. kasacji powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 7 lutego 2002 r.:

I. oddala kasację,

II. nie obciąża powodów kosztami postępowania kasacyjnego.

 

Powodowie wystąpili przeciwko "E." Liniom Żeglugowym oraz Towarzystwu Ubezpieczeń z roszczeniami odszkodowawczymi w związku ze śmiercią F. V. - męża powódki i ojca powoda - przebywającego na promie "J.", który zatonął w dniu 14 stycznia 1993 r.

Żądali oni zasądzenia zadośćuczynienia w wysokości 100.000 zł na rzecz C V. i 50.000 zł na rzecz S V., skapitalizowanej renty dla obojga w wysokości 36.000 zł, odszkodowania za utracone rzeczy w wysokości 6.400 zł oraz zwrotu kosztów pogrzebu w wysokości 8.400 zł z ustawowymi odsetkami od tych kwot od dnia 7 stycznia 1994 r.

Pozwani uznali swą odpowiedzialność co do zasady. W dniu 21 lipca 1997 r. ze specjalnego funduszu utworzonego na pokrycie szkód zapłacili odszkodowanie na podstawie ugody pozasądowej powódce C V. w wysokości 8.000 USD i powodowi S V. w wysokości 4.000 USD. Powódka w imieniu swoim i syna złożyła wówczas notarialne oświadczenie, że zobowiązuje się wycofać wszystkie roszczenia poza roszczeniem o rentę. Po otrzymaniu tych świadczeń powodowie zmienili żądania, domagając się zasądzenia odszkodowania za pogorszenie sytuacji życiowej w wysokości 50.000 zł na rzecz C V. i 25.000 zł na rzecz S V. z ustawowymi odsetkami od dnia 7 stycznia 1994 r., rent wyrównawczych po 18.000 zł oraz odsetek od zapłaconych już odszkodowań za okres od dnia 7 stycznia 1994 r. do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 12 lutego 2001 r. zasądził od pozwanych in solidum na rzecz C V. kwotę 2.368 zł oraz na rzecz S V. kwotę 3.684 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 20 grudnia 1993 r. oraz ustawowe odsetki za okres od dnia 20 grudnia 1993 r. do dnia 20 lipca 1997 r. od kwoty 32.632 zł na rzecz C V. i od kwoty 16.316 zł na rzecz S V., umorzył ich powództwa o zapłatę tych ostatnich kwot, a w pozostałej części je oddalił.

Sąd ustalił, że F V. w chwili śmierci miał 32 lata. Pracował jako kierowca i płynął promem wraz z towarem wykonując obowiązki służbowe, miał jedno dziecko, budował dom, zaś jego żona w listopadzie 1992 r. przerwała pracę z powodu patologicznej ciąży. W 1992 r. zarabiał średnio 35.549 Ft, natomiast średnie miesięczne wynagrodzenie kierowcy w jego przedsiębiorstwie w okresie od lipca 1998 r. do czerwca 1999 r. wynosiło 42.170 Ft.

Po śmierci męża powódka otrzymała rentę wdowią w wysokości 10.403 Ft, a powód rentę sierocą w wysokości 5.540 Ft. Renty stale wzrastały, toteż w 1999 r. renta powódki wynosiła 27.774 Ft, a renta powoda w 1998 r. wynosiła 14.114 Ft. Inne towarzystwo ubezpieczeniowe wypłaciło powódce w 1998 r. odszkodowanie w wysokości 300.000 Ft. Po śmierci męża powódka musiała sprzedać dom i samochód. Sytuacja finansowa uległa pogorszeniu, więc korzystała z pomocy rodziców i teściów. Przez kilka miesięcy korzystała z pomocy psychiatry. Od 1998 r. pracuje jako barmanka i zarabia 22.500 Ft brutto. Powód w 1997 r. skończył 18 lat. Uczy się w szkole gastronomicznej.

Sądy węgierskie przyznają najbliższym członkom rodziny osoby zmarłej wskutek wypadku komunikacyjnego odszkodowania w wysokości do około 1 mln Ft (6.000 USD).

W ocenie Sądu Okręgowego pozwana Spółka "E." ponosi odpowiedzialność za szkodę jako przewoźnik na podstawie art. 171 i art. 1 § 2 Kodeksu morskiego w zw. z art. 3 Konwencji Ateńskiej z dnia 13 grudnia 1974 r. w sprawie przewozu morzem pasażerów i bagażu oraz na podstawie art. 446 § 3 k.c., natomiast pozwane Towarzystwo ponosi odpowiedzialność na podstawie zawartej z armatorem umowy ubezpieczenia.

Sąd uznał - uwzględniając realia węgierskie i polskie - że odpowiednim odszkodowaniem należnym powódce jest kwota 35.000 zł, zaś należnym powodowi - kwota 20.000 zł. Ponieważ otrzymali oni już 8.000 USD i 4.000 USD, ich roszczenia są usprawiedliwione do wysokości odpowiednio 2.368 zł i 3.684 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 20 grudnia 1993 r., jako dnia doręczenia im wezwania do zapłaty, oraz o zapłatę odsetek od kwot już wypłaconych, czyli - po przeliczeniu na polskie złote według kursu bankowego z dnia zapłaty - od kwot 32.632 zł i 16.316 zł za okres od dnia wezwania do zapłaty do dnia zapłaty. Sąd uznał, że pozwani byli świadomi swojej odpowiedzialności, toteż nie uwzględnił ich zarzutu, że przyczyną opóźnienia w zapłacie była opieszałość powodów w przedstawieniu dokumentów.

Apelacje od tego wyroku złożyli pozwani. Zaskarżyli go w części dotyczącej zasądzenia wszystkich odsetek (punkt I i II wyroku), wnosząc o jego zmianę przez oddalenie powództwa o odsetki od zasądzonych kwot za okres poprzedzający dzień wydania wyroku i przez oddalenie powództwa o odsetki od kwot zapłaconych w toku procesu. Ich zdaniem zasądzenie odsetek za okres od daty wezwania do zapłaty spowodowało, że odszkodowania są wygórowane, jak też nie uwzględniało leżących po stronie powodów przyczyn opóźnienia w spełnieniu świadczenia.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 lutego 2002 r. zmienił zaskarżony wyrok oddalając powództwo o odsetki od zasądzonych kwot za okres do dnia 20 lipca 1997 r. oraz oddalając w całości powództwo o odsetki od kwot zapłaconych w toku procesu, a poza tym oddalił ich apelacje.

Sąd uznał, że rozmiar żądań powodów wskazywał, że domagali się odszkodowań oszacowanych według kryteriów istniejących w chwili zapłaty zasadniczej ich części, która nastąpiła w dniu 20 lipca 1997 r. Za tym kryterium ustalenia odszkodowania przemawia też brak w uzasadnieniu Sądu pierwszej instancji wyraźnych motywów przemawiających za ustaleniem odszkodowania według cen z daty wezwania do zapłaty.

Kasację od tego wyroku złożyli powodowie. Zarzucili:

a) naruszenie art. 481 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię wobec uznania, że dłużnik spełniając świadczenie po upływie 4 i pół roku od katastrofy i przeszło 3 i pół roku od formalnego zgłoszenia żądania należnego świadczenia, którego zaspokojenie było zabezpieczone postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku, nie pozostawał w zwłoce i nie jest zobowiązany do świadczenia odsetek z tytułu zwłoki,

b) naruszenie art. 363 § 2 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie wobec nieokreślenia, jaka część roszczenia była zasadna w dniu wezwania do zapłaty odszkodowania.

Z tych przyczyn powodowie domagali się zmiany zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji pozwanych oraz zasądzenia kosztów procesu według norm przepisanych, ewentualnie uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Pozwani wnieśli o oddalenie kasacji i zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych.

 

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Brak jest podstaw do uwzględnienia kasacji, gdyż podniesione w niej zarzuty są nietrafne, a nieważność postępowania - którą Sąd Najwyższy bierze na podstawie art. 39311 § 1 k.p.c. pod rozwagę z urzędu w granicach zaskarżenia - nie zachodzi.

Powodowie co do zasady mają rację, że wierzycielowi należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego liczone od daty wymagalności roszczenia (art. 481 § 1 k.c.). Ta reguła może jednak doznać ograniczenia w przypadku ustalenia odszkodowania według cen z daty orzekania o nim lub z innej daty nie będącej datą wymagalności roszczenia. Ograniczenie to wynika z treści art. 363 § 2 k.c. i z waloryzacyjnej funkcji odsetek. W myśl tego przepisu ustalenie odszkodowania według cen z innej daty niż data ustalenia może nastąpić wyjątkowo, jeśli szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili.

Odszkodowanie należne na podstawie art. 446 § 3 k.c. ma charakter specyficzny o tyle, że trudno jest z matematyczną dokładnością wyliczyć szkodę polegającą na znacznym pogorszeniu sytuacji życiowej najbliższych członków rodziny zmarłego. Sąd, ustalając odszkodowanie, praktycznie zawsze stosuje art. 322 k.p.c. Nie oznacza to jednak wyłączenia stosowania art. 363 § 2 k.c., który ma znaczenie szersze niż wynikałoby to z jego literalnego brzmienia, gdyż dotyczy określenia wartości wszystkich dóbr i usług oraz zmian wartości pieniądza zachodzących między zdarzeniem prawnym kreującym stosunek zobowiązaniowy a ustaleniem wysokości zobowiązania.

Jeżeli odszkodowanie obejmuje wszystkie niekorzystne dla wierzyciela zmiany siły nabywczej pieniądza w okresie od powstania zdarzenia wywołującego szkodę do dnia ustalenia odszkodowania, to usprawiedliwione jest przyznanie odsetek dopiero od tej daty. W takim przypadku odsetki za opóźnienie w zapłacie odszkodowania są pochłaniane przez ustalone wyższe odszkodowanie od należnego w dniu wymagalności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2000 r. II CKN 725/98, teza 1 i uzasadnienie - OSNC z 2000 r., nr 9, poz. 158).

Powyższe argumenty dają podstawę do oceny, że nietrafny jest pogląd skarżących, iż Sąd Apelacyjny powinien był ustalić, jaka część odszkodowania była wymagalna w dniu wezwania do zapłaty, co miałoby uzasadniać zasądzenie odsetek od daty wymagalności. Odszkodowanie stanowi jedną całość, toteż w całości podlega regułom określonym w art. 363 § 2 k.c. Tego ich poglądu nie uzasadnia także fakt, że należne im świadczenie jest podzielne.

W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy ustalił odszkodowanie według cen z daty orzekania, czemu dał wyraz podając w uzasadnieniu wyroku, iż zapłacone powodom kwoty 8.000 USD i 4.000 USD przeliczył według średniego kursu NBP z daty orzekania i że brał pod uwagę ich sytuację majątkową w całym okresie trwania procesu sądowego. Wobec tego zasądzenie odsetek od daty wezwania do zapłaty od tak ustalonego odszkodowania wymagałoby istnienia szczególnych okoliczności, do których nie można zaliczyć - jak uczynił to Sąd Okręgowy - samego faktu opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego. Dlatego wyrok Sądu Apelacyjnego zmieniający orzeczenie w zakresie odsetek nie narusza art. 481 § 1 k.c. ani art. 363 § 2 k.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uznał, że kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego ją oddalił na podstawie art. 39312 k.p.c.

Ponieważ przesłanką roszczeń powodów była tragiczna śmierć osoby bliskiej, a przesłanką kasacji było ich subiektywne przekonanie wynikające z tej tragedii, że korzystny dla nich wyrok Sądu Okręgowego dotyczący odsetek jest prawidłowy, niewłaściwe byłoby obciążenie ich kosztami postępowania kasacyjnego. Dlatego Sąd na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39319 k.p.c. nie obciążył ich tymi kosztami.

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT