Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1972 roku, sygn. akt III CZP 21/72, opubl. OSNC 1973/1/3

Do roszczeń z tytułu wypadku spowodowanego przez pojazd mechaniczny w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89), dochodzonych przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej nie mają zastosowania terminy z art. 11 ust. 3 i art. 12 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r..o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357); roszczenia z tego tytułu przedawniają się w terminach przewidzianych w art. 442 k.c.


Sąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Antoniego L. przeciwko Helmutowi G. i Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w G. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 7 października 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c:

"Czy w wypadku wezwania do udziału w sporze  Zakładu Ubezpieczeń w trybie § 18 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89), w sytuacji gdy roszczenie wobec sprawcy szkody nie uległo 10-letniemu przedawnieniu, powództwo w stosunku do ZU powinno być oddalone:

a) gdy upłynął termin prekluzyjny przewidziany w art. 11 pkt 3 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357);

b) gdy upłynął 3-letni termin przedawnienia przewidzianego w art. 12 tejże ustawy?"

uchwalił następującą odpowiedź:

Do roszczeń z tytułu wypadku spowodowanego przez pojazd mechaniczny w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89), dochodzonych przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, nie mają zastosowania terminy z art. 11 ust. 3 i art. 12 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357); roszczenia z tego tytułu przedawniają się w terminach przewidzianych w art. 442 k.c.

Podniesione w uzasadnieniu postanowienia Sądu Wojewódzkiego wątpliwości, które znalazły wyraz w przekazanym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytaniu prawnym, nasuwają się przede wszystkim na tle ogólnego sformułowania przepisu art. 12 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357). Przepis ten bowiem stanowi, że roszczenia z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych przedawniają się z upływem lat trzech.

W piśmiennictwie prawniczym, a także w orzecznictwie można spotkać wypowiedzi, według których roszczenia z tytułu obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych przedawniają się z upływem lat trzech (art. 12 ust. 1 cyt. ustawy).

Tego rodzaju wykładnia jest jednak nieuzasadniona z przyczyn, o których będzie mowa.

Przede wszystkim wymaga rozważenia  wzajemny stosunek między podstawami odpowiedzialności cywilnej za szkody spowodowane ruchem mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody (art. 436 § 1 k.c.) a ubezpieczeniem na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89) i poprzednio obowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1961 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych (Dz. U. Nr 55, poz. 311), które to rozporządzenia w tym zakresie nie wykazują różnic w sposobie unormowania.

Według § 14 rozporządzenia z dnia 24 kwietnia 1968 r. z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zakład ubezpieczeń wypłaca świadczenia, jeżeli posiadacz lub kierowca pojazdu mechanicznego będą zobowiązani - na podstawie obowiązującego prawa - do odszkodowania za szkody wyrządzone przez ruch pojazdu mechanicznego. W tej więc dziedzinie decydujące znaczenie mają przepisy kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych. Dotyczy to zarówno przepisów regulujących samą zasadę odpowiedzialności, jak i pozostałych przepisów odnoszących się do odpowiedzialności cywilnej z tego tytułu, a zwłaszcza przepisów dotyczących przedawnienia roszczeń z tytułu czynów niedozwolonych (art. 442 k.c. i art. 283 k.z.).

Stwierdzenie zatem, że dochodzone roszczenie uległo przedawnieniu trzyletniemu czy też -odpowiednio dziesięcioletniemu, pociąga za sobą oddalenie powództwa poszkodowanego przeciwko posiadaczowi lub kierowcy pojazdu. W takim wypadku, można powiedzieć, posługując się sformułowaniem § 14 rozporządzenia, posiadacz lub kierowca nie będą zobowiązani na podstawie obowiązującego prawa do odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez ruch pojazdu mechanicznego. Na tej też podstawie odpada w konsekwencji obowiązek zakładu ubezpieczeń wypłaty świadczenia z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, choćby nawet nie upłynął termin z art. 12 ustawy.

Z dalszego przepisu (§ 15 tego rozporządzenia) wynika również, że ze wspomnianego tytułu zakład ubezpieczeń świadczy w granicach odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego, z ograniczeniami, które nie wchodzą w grę w rozważanej sytuacji.

Unormowania te wskazują wyraźnie na zależność faktu i zakresu świadczenia zakładu ubezpieczeń od okoliczności dotyczących faktu i zakresu odpowiedzialności cywilnej za wyrządzoną czynem niedozwolonym szkodę.

To, że świadczenia zakładu ubezpieczeń z rozważanego tytułu zależą od istnienia okoliczności, z którymi prawo cywilne łączy skutki w dziedzinie odpowiedzialności odszkodowawczej, wynika ponadto z przepisu § 18 tego rozporządzenia, w którym unormowana jest kwestia dalszej zależności między zobowiązaniem do naprawienia szkody a obowiązkiem świadczenia przez zakład ubezpieczeń.

Na tle wykładni tych przepisów prawa nasuwa się już wniosek, że skoro roszczenia poszkodowanego w stosunku do posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego przedawniają się według przepisów prawa cywilnego (art. 442 k.c), a więc w terminie trzyletnim lub odpowiednio dziesięcioletnim, to w tym zakresie nie ma żadnych podstaw do zapatrywania, że roszczenia poszkodowanego wobec zakładu ubezpieczeń mogą być realizowane tylko wówczas, gdy nie nastąpiło przedawnienie na podstawie art. 12 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych. Poszkodowany bowiem nie jest związany z zakładem ubezpieczeń żadnym stosunkiem prawnym tego rodzaju, aby dochodzone od zakładu ubezpieczeń roszczenia traktować jako roszczenia mające charakter prawnie samoistny w stosunku do zakładu ubezpieczeń, oderwany od przesłanek odpowiedzialności posiadacza lub kierowcy według przepisów prawa cywilnego.

W ten sposób powiązanie z przepisami prawa cywilnego świadczenia zakładu ubezpieczeń zrealizowane zostało w pełnym zakresie, obejmującym wszelkie wypadki odpowiedzialności, a więc także te, w których ma zastosowanie w odniesieniu do odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego dziesięcioletni termin przedawnienia ze względu na występek lub zbrodnię (art. 442 § 2 k.c). Wszystkie te bez reszty wypadki (odpowiedzialności według prawa cywilnego) uzasadniają  obowiązek świadczenia w granicach odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego.

Na tle obowiązującego prawa nie ma żadnych podstaw prawnych do przyjęcia, że zakład ubezpieczeń świadczy za posiadacza lub kierowcę pojazdu mechanicznego tylko o tyle, o ile w stosunku do tego zakładu nie nastąpiło przedawnienie według art. 12 cytowanej ustawy, i że w związku z tym poszkodowany, aby nie dopuścić do upływu przedawnienia z tego przepisu ustawy, powinien przed jego upływem spowodować przerwę jego biegu zgodnie z zasadami unormowanymi w art. 123 k.c.

Konsekwencją nie podzielanej tu odmiennej wykładni byłby taki stan rzeczy, w którym sprzecznie z celem wprowadzenia powszechnych obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych istniałyby dwie grupy sytuacji: jedna, w której zakład ubezpieczeń świadczyłby za posiadacza lub kierowcę pojazdu mechanicznego (w razie wytoczenia powództwa przed upływem terminu z art. 12 cyt. ustawy), oraz druga, w której poszkodowany mógłby realizować roszczenia również po upływie wspomnianego terminu trzyletniego przedawnienia (art. 12 ustawy) w stosunku do sprawcy szkody, lecz już nie w stosunku do zakładu ubezpieczeń, na jego bowiem korzyść biegłby zawsze tylko trzyletni termin przedawnienia z art. 12 cytowanej ustawy. W tej grupie wypadków - przy tego rodzaju wykładni przepisów - niekorzystna byłaby nie tylko sytuacja posiadacza i kierowcy pojazdu mechanicznego, ale także osoby poszkodowanej, jeżeli się zważy, że z reguły posiadacz i kierowca nie będą w stanie rzeczywiście naprawić szkody.

Do tych samych wniosków prowadzi analiza charakteru tego typu ubezpieczenia przez porównanie go z innymi ubezpieczeniami.

Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej w ramach obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych należy do ogólniejszej kategorii ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (art. 821 k.c). W odróżnieniu np. od ubezpieczenia mienia, wspomniany typ ubezpieczeń w istocie rzeczy zastępuje funkcję kompensacyjną odpowiedzialności cywilnej. Odmiennie natomiast sprawa kształtuje się, gdy chodzi o ubezpieczenie mienia. W tych wypadkach w ogóle nie wchodzi w grę zależność świadczenia zakładu ubezpieczeń od czyjejkolwiek i jakiejkolwiek odpowiedzialności. Dla tych więc m.in. wypadków aktualne jest stosowanie art. 12 wspomnianej ustawy.

Termin przedawnienia uregulowany w art. 12 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. ma natomiast zastosowanie do świadczeń w ramach ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków (§ 6-13 rozporządzenia z dnia 24 kwietnia 1968 r.). Świadczenia te wypłacane są nawet wówczas, gdy brak podstaw do dochodzenia roszczeń z tytułu odpowiedzialności cywilnej albo gdy niemożliwe jest ustalenie, czyj samochód spowodował wypadek. Wówczas świadczenie- zakładu ubezpieczeń nie jest zależnie od ustalenia odpowiedzialności cywilnej. Stosowanie zatem przepisów o czynach niedozwolonych nie wchodzi w grę. W konsekwencji nie mają zastosowania przepisy o przedawnieniu roszczeń z tytułu czynów niedozwolonych (art. 442 k.c).

Z przytoczonych względów, dotyczących charakteru podstaw świadczenia zakładu ubezpieczeń, nie mają - w rozważanym zakresie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej - zastosowania terminy z art. 11 ust. 3 cytowanej ustawy.

Przedstawione argumenty i wynikające z nich wnioski mają również zastosowanie do stanu prawnego wynikającego z przepisów rozporządzenia z dnia 1 grudnia 1961 r. (Dz. U. Nr 55, poz. 311).

Z tych wszystkich względów należało dojść do wniosku, że roszczenia, jakie ma osoba poszkodowana (uprawniona) wobec posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego, dochodzone bezpośrednio od zakładu ubezpieczeń, podlegają przedawnieniu w terminach przewidzianych w art. 442 k.c, tj. w terminach w których przedawnia się roszczenie osoby poszkodowanej (uprawnionej) wobec bezpośredniego sprawcy szkody lub wobec podmiotu ponoszącego odpowiedzialność na podstawie art. 436 § 1 k.c

W związku z wstępną częścią rozważanego pytania prawnego, w którym poruszona została kwestia § 18 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. (Dz. U. Nr 15, poz. 89), należy wyjaśnić, że kwestia wezwania do udziału w sprawie Zakładu Ubezpieczeń, jako problem o charakterze procesowym dotyczący współuczestnictwa w sporze, nie ma żadnego znaczenia z tego punktu widzenia, jakie przepisy o przedawnieniu roszczeń mają zastosowanie. W każdym bowiem wypadku, jak wynika to z przytoczonych rozważań, rozstrzygające znaczenie mają przepisy dotyczące przedawnienia roszczeń z tytułu czynów niedozwolonych.

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT