Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1992 r., sygn. akt I CRN 81/92, niepublikowany

Szczególne unormowanie przyjęte w § 9 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 21 grudnia 1990 r. mieści się w ramach upoważnienia ustawowego z art. 5 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, który to przewiduje m.in. określanie w rozpo¬rządzeniu "podstawowego zakresu odpowiedzialności ubezpie¬czyciela”, wyrażającego się w danym wypadku w tym, iż ubezpieczy¬ciel przyjął na siebie odpowiedzialność za szkodę wynikłą z pożaru już od dnia 1 stycznia 1991 r., dopuszczając jednocześnie zawarcie umowy i uiszczenie składki do dnia 15 lutego 1991 r. Uregulowanie takie wypływające z art. 5 ust. 1 ustawy przyjęto w § 9 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia, które traktować należy jako lex specialis w stosunku do art. 806, 807 czy 814 k.c. /lex generalis/, a to wyłącza zastosowanie tych przepisów k.c. w omawianym zakresie.


Powód, Stefan W.   w  pozwie Z dnia 23   lutego 1991 r. wnosił o ustalenie, że pozwany Zakład Ubezpieczeń odpowiada z tytułu ciągłości ubezpieczenia za szkody powstałe w  związku z pożarem budynku w dniu 3 stycznia 1991 r. Z uzasadnienia pozwu wynikało, ze powód od wielu lat ubezpieczał swoją nieruchomość. W dniu 3 stycznia 1991 r. budynek spalił się. Przedstawiciel pozwanego podjął czynności zmierzająca do likwidacji szkody lecz następnie odmówiono powodowi wypłaty odszkodowania.

Pozwany powództwa nie uznał podnosząc, że budynek powoda podlegał ubezpieczeniu tylko do końca 1990 r. Umowa ubezpieczenia zawarta w dniu 4 stycznia 1991 r. nie mogła objąć szkód powstałych przed tą datą.

Wyrokiem z dnia 28 czerwca 1991 r. Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo. Sąd ten przyjął, że powód wykazał iż budynek, który uległ pożarowi wchodził w skład gospodarstwa rolnego powoda. Spełnienie tej przesłanki upoważniało do zajęcia stanowiska, że żądanie powoda podlegało uwzględnieniu, gdyż istniały podstawy do przyjęcia ubezpieczenia obowiązkowego z art. 4 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej /Dz. U. Nr 59, poz. 344/ .  Przyjęto też, że powód wykazał interes prawny w  żądaniu ustalenia istnienia odpowiedzialności pozwanego.
Rewizję pozwanego od tego wyroku Sąd Apelacyjny w G. wyrokiem z dnia 27 listopada 1991 r., uwzględnił, a mianowicie zmienił wyrok Sądu I instancji i powództwo oddalił. Sąd Apelacyjny wyraził przy tym następujący pogląd prawny: z uwagi na to, że powód wywodzi swoje roszczenie z pożaru w dniu 3  stycznia 1991 r. w sprawie niniejszej należało stosować przepisy ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, które nie przewidują ustawowych ubezpieczeń obowiązkowych. Stosownie do art. 3 tej ustawy wszystkie ubezpieczenia mają charakter umowny. Po dniu 31 grudnia 1990 r. nie są więc przewidziane takie zdarzenia, w związku z którymi z mocy ustawy powstałaby ochrona i ewentualna odpowiedzialność ubezpieczeniowa. Konieczna do tego jest umowa dobrowolna lub obowiązkowa. Nie może być mowy o ciągłości ubezpieczenia obowiązkowego budynków wchodzących w  skład gospodarstw rolnych po dniu 31 grudnia 1990 r. W sprawie istotnym było nie tylko to, czy zniszczony budynek należał do gospodarstwa rolnego, ale również to, czy powód mógł skutecznie powołać się na umowną odpowiedzialność pozwanego. Ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego jest ubezpieczeniem obowiąz¬kowym na warunkach przewidzianych w rozporządzeniu Ministra finansów z dnia 21 grudnia 1990 r. /Dz. U. Nr 92, poz. 546/. W §3 tego rozporządzenia przewidziano, że odpowiedzialność Ubezpieczyciela rozpoczyna się od dnia następnego po zgłoszeniu budynku do ubezpieczenia. Skoro powód dokonał zgłoszenia do ubezpieczenia w dniu 4 stycznia 1991 r. odpowiedzialność pozwanego nie obejmowała odpowiedzialności za skutki pożaru w dniu 3 stycznia 1991 r. Stanowisko takie zdaniem Sądu Apelacyjnego nie pozostaje w sprzeczności z § 9 powołanego rozporządzenia. Przepis ten nie może być odczytany w ten sposób, by  mimo   późniejszego zgłoszenia budynku do ubezpieczenia był on objęty ubezpieczeniem w okresie poprzedzającym. Zdaniem tego Sądu stanowisko takie naruszałoby uregulowanie z art. 806 § 2 k.c. przy czym ani rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 21 grudnia 1990 r., ani  art. 5 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej z dnia 28 lipca 1990 r. nie zawierają uregulowań ani upoważnień do regulowania w ogólnych warunkach kwestii odpowiedzialności ubezpieczyciela inaczej niż przewiduje to kodeks cywilny.
W rewizji nadzwyczajnej, wniesionej na skutek podania powoda, Minister Sprawiedliwości, zarzucając wyrokowi Sądu Apelacyjnego rażące naruszenie art. 390 § 1 k.p.c., § 9 ust. 3  rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 21 grudnia 1990 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia obowiąz¬kowego budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych /Dz. U. Nr 92 poz. 546/ w związku z art. 4 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej /Dz. U. Nr 59, poz. 344/ wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego, ewentualnie o uchylenie także tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I Instancji do ponownego rozpoznania.

Rewizja nadzwyczajna zasługiwała na uwzględnienie. Z dniem, 28 sierpnia 1990 r. weszła w życie ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej /Dz. U. Nr 59,poz. 344/, która zastąpiła ustawę z dnia 20 września 1984 r.,  o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych /Dz. U. Nr 45, poz. 142; zm. 1989 r. nr 30, poz. 160/. Nowa ustawa wprowadziła, ubezpieczenia obowiązkowe i dobrowolne /art. 3 ust. 1/. Ochrona ubezpieczeniowa w obu rodzajach ubezpieczeń dochodzi do skutku na podstawie umowy zawieranej pomiędzy ubezpieczycielem a ubezpieczającym /art.3 ust.2/.

Do ubezpieczeń obowiązkowych zaliczono m.in., ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zderzeń, losowych i ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego / art. 4 ust.2/.

Obowiązek zawarcia umowy ubezpieczania w przedmiocie ubezpieczeń obowiązkowych wymienionych w art. 4 ustawy, poparty został sankcją ekonomiczną. Ustawa czyni to w art. 92 ust. 1 stanowiąc, że osoba fizyczna lub prawna, która nie wypełnia obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia jest obowiązana wnieść opłatę w wysokości trzykrotnej rocznej składki ubezpieczenia. Jednocześnie postanowiono, że wniesienie podwyższonej opłaty przewidzianej w art. 92 ust.1 nie zwalnia z obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia /art. 92 ust. 4/.

Minister Finansów upoważniony został przez ustawodawcę /art. 5 ust. 1/ do określenia w drodze rozporządzenia ogólnych warunków ubezpieczeń obowiązkowych, w tym w szczególności daty powstania obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia, podstawowe¬go zakresu odpowiedzialności ubezpieczyciela, minimalnej sumy gwarancyjnej ubezpieczenia, zakresu praw i obowiązków ubezpie¬czającego i ubezpieczyciela, wynikających z umowy ubezpieczania. Ministrowi finansów pozostawiono też określenie sposobu potwier¬dzenia spełnienia obowiązku zawarcia ubezpieczenia /art. 5 ust 4/.

Zgodnie z tym upoważnieniem wydane zostało przez Ministra Finansów rozporządzenie z dnia 21 grudnia 1990 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia obowiązkowego budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych /Dz. U. nr 92, poz.546/, obowiązujące od dnia 1 stycznia 1991 r. /§ 23 rozporządzenia/.

Według uregulowań przyjętych w §3 rozporządzenia obowiązek ubezpieczenia budynku w gospodarstwie rolnym powstaje z dniem pokrycie budynku dachem  / zd. pierwsze/; odpowiedzialność ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia budynku rozpoczyna się od dnia następnego po zgłoszeniu budynku do ubezpieczenie, a kończy się a dniem, w którym budynek przestał spełniać warunki do objęcia ubezpieczeniem /zd. drugie/.

Ubezpieczyciel w ramach obowiązkowego ubezpieczenia budynków w gospodarstwach rolnych ponosi odpowiedzialność za szkody powsta¬łe w budynkach wskutek zdarzeń losowych w postaci: ognia, huraganu, powodzi, gradu, uderzenia piorunu, eksplozji, obsunięcia się ziemi lub tąpnięcia oraz innych żywiołów /§ 7 ust.1 rozporządzenia/.

Władający gospodarstwem rolnym, w skład którego wchodzą budynki, obowiązany do zawarcia umowy obowiązkowego ubezpieczenia budynków spełnia ten obowiązek zawierając umowę z wybranym ubezpie-czycielem. Zawarcie takiej umowy następuje na podstawie zgłoszenia budynku do ubezpieczenia dokonanego w formie pisemnej przy czym ubezpieczyciel prowadzący obowiązkowe ubezpieczenie budynków nie może odmówić zawarcia umowy ubezpieczenia /§ 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia/.

Stosownie do uregulowania przyjętego w § 11 ust. 1 rozporządzenia ubezpieczający, zawierając umowę obowiązkowego ubezpieczenia budynków opłaca należną składkę ubezpieczeniową według stawek ustalonych przez ubezpieczyciela.
Par. 9 rozporządzenia zawiera w ust. 3 szczególne uregulowanie według którego umowy ubezpieczenia /obowiązkowego/ wszystkich budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, a więc budynków istniejących, zawierane są z mocą od dnia 1 stycznia 1991 r. na czas nieokreślony, z tym że osoby fizyczne mogą spełnić obowiązek zawarcia umowy i opłacenia należnej składki do dnia 15 lutego tegoż roku /pkt 1/. Uregulowanie takie oznacza, że ubezpieczyciel odpowiedzialny jest za szkodę w budynku powstałą począwszy od dnia 1 stycznia 1991 r. nawet wtedy, gdy władający gospodarstwem rolnym zawrze umowę z ubezpieczycielem i uiści składkę w terminie późniejszym tj. nie później niż 15 lutego 1991 r. Inaczej mówiąc, zakład ubezpieczeń ponosi odpowiedzialność z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia budynku począwszy od dnia 1 stycznia 1991 r., jeśli obowiązek zawar¬cia umowy i opłacenia składki spełniony został dnia 15 lutego 1991 r.


Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela stano¬wiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 6 stycznia 1992 r. sygn. akt III CZP 132/91/OSP 1992, z 7-8, poz. 172/, że ,,w świetle §3 i §9 ust. 3 pkt. 1 rozporządzenia Ministra Finansów z 21 grudnia 1990 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia obowiązkowego budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych /Dz. U. Nr 92 poz.546/ odpowiedzialność ubezpieczyciele powstaje dopiero od dnia następnego po zgłoszeniu budynku do ubezpie¬czenia. Udzielając takiej odpowiedzi na pytanie prawne Sąd Najwyższy uznał, że inne stanowisko jest nie do pogodzenia z przepisami ustawy ubezpieczeniowej oraz z art. 806 k.c., którego § 1 przewiduje, że ,,umowa ubezpieczenia jest nieważna , jeżeli w chwili jej zawarcia przewidziany w niej wypadek już zaszedł”, a §2 stanowi, że "objęcie ubezpieczeniem okresu poprzedzającego zawarcie umowy jest bezskuteczne, jeżeli w chwili zawarcia umowy którakolwiek ze stron wiedziała lub przy zachowaniu nale¬żytej staranności mogła się dowiedzieć, że wypadek zeszedł…”.

Na tle takiego stwierdzenia należało podnieść, że szczególne unormowanie przyjęte w § 9 ust, 3  pkt 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 21 grudnia 1990 r. mieści się w ramach upoważnienia ustawowego z art. 5 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, który to przewiduje m.in. określanie w rozpo-rządzeniu "podstawowego zakresu odpowiedzialności ubezpie¬czyciela”, wyrażającego się w danym wypadku w tym, iż ubezpieczy¬ciel przyjął na siebie odpowiedzialność za szkodę wynikłą z pożaru już od dnia 1 stycznia 1991 r., dopuszczając jednocześnie zawarcie umowy i uiszczenie składki do dnia 15 lutego 1991 r. Uregulowanie takie wypływające z art. 5 ust. 1 ustawy  przyjęto w § 9 ust. 3  pkt 1 rozporządzenia traktować należy jako lex specialis w stosunku de art. 806, 807 czy 814 k.c. / lex generalis/, a to  wyłącza zastosowanie tych przepisów k.c. w omawianym zakresie.

Stanowisko prawne zbliżono do przyjętego w sprawie niniejszej, zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 kwietnia 1992 r. III CRN 4/92 /niepublikowany/ i w uchwale z dnia  8 maja 1992 r. III CZP 59/92 /niepublikowanej/.

Mając to na uwadze Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną i orzekł jak w sentencji /art.422 § 2 k.p.c./.

Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Wojewódzki rozważy ponownie potrzebę ustalenia w trybie art. 189 k.p.c. odpowiedzialności pozwanego za szkodę powoda w sytuacji, w której powód może żądać odszkodowania od ubezpieczyciela /pozwanego/. Miał to na uwadze pełnomocnik powoda, który w piśmie procesowym z dnia 12 czerwca 1991 r. zgłosił stosowne żądanie zapłaty lecz w toku sporu żądania tego nie popierał. Również Sąd Wojewódzki w wyroku z dnia 28 czerwca 1991 r. /por. s.4 uzasadnienia/ dał wyraz temu, iż przytoczone przez powoda i udowodnione fakty dają powodowi podstawę do żądania odszkodowania. Interes prawny powoda w żądaniu jedynie ustalenia odpowiedzialności pozwanego za powstałą szkodę jest w tej sytuacji wątpliwy.

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT