Ewa Wójtowicz - Kontrola klauzul abuzywnych w prawie francuskim na przykładzie umowy ubezpieczenia - Rozprawy Ubezpieczeniowe nr 11(2/2011)

Kontrola klauzul abuzywnych w prawie francuskim na przykładzie umowy ubezpieczenia[1]

1.      Geneza ochrony konsumenta oraz zwalczania klauzul abuzywnych we Francji

W prawie francuskim problematyka ochrony konsumenta ma dłuższą historię niż w Polsce[2]. Pod wpływem prawa tworzonego przez instytucje Unii Europejskiej regulacje francuskie także podlegały zmianom, jednak mimo znacznego zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich, rozwiązania francuskie zachowały pewną oryginalność.

 Prawo konsumenckie ma na celu zrównoważenie relacji pomiędzy profesjonalistami  a konsumentami, nakładając na profesjonalistów obowiązki, które jednocześnie stanowią uprawnienia dla konsumentów[3]. Od drugiej połowy XX wieku mówić można o zorganizowanej polityce ochrony konsumenta, która opiera się na trzech elementach: organizacjach broniących konsumentów (spółdzielnie konsumenckie, stowarzyszenia konsumenckie), instytucjach prawa publicznego (ministerstwa i organy administracji) oraz ustawach konsumenckich[4].

Ustawy konsumenckie zostały ustawą z dnia 26 lipca 1993 r. połączone w Kodeks Konsumencki (Code de la Consommation, dalej jako: Code consomm.), który także obecnie obejmuje przepisy o charakterze ogólnym z zakresu ochrony konsumenta, ujęte w pięciu księgach: „Informacja konsumencka i zawieranie umów"; „Zgodność i bezpieczeństwo produktów i usług"; „Oddłużenie"; „Stowarzyszenia konsumentów"; „Instytucje". Ustawodawca francuski, podobnie jak polski, znaczną uwagę poświęca problematyce umów konsumenckich, w tym szczególności zawieraniu umów przez konsumentów z przedsiębiorcami.

Chociaż Code de la consommation nie traktuje wprost o prawie ubezpieczeń, to nie wyklucza też ubezpieczeń ze swojego zakresu zastosowania. Stosowany jest w każdym przypadku, gdy umowa ubezpieczenia jest zawierana z konsumentem, tzn. dla potrzeb nieprofesjonalnych[5]. Francuskie prawo ubezpieczeniowe uważane jest za jedno z najbardziej protekcjonistycznych spośród państw Unii Europejskiej[6].

Umowa konsumencka mimo braku definicji legalnej jest rozumiana jako umowa wzajemna i odpłatna (onéreux), w której konsument płaci pewną kwotę wyrażoną w pieniądzu za zakup towaru lub usługi oferowanej przez profesjonalistę w ramach jego działalności[7]. Stosunki pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem oparte są w znacznej części na umowach adhezyjnych i umowach standardowych (standardisés). Umowa standardowa  to umowa opracowana wcześniej, teoretycznie podlegająca negocjacjom stron, ale w praktyce nienegocjowana, gdyż jest narzucana konsumentowi przez przedsiębiorcę, o ile konsument chce otrzymać towar lub usługę oferowane przez tego przedsiębiorcę[8].

Podobnie jak w prawie polskim, główne obowiązki stron umowy, która poddana jest szczególnym regułom Code de la consommation, nie różnią się od obowiązków podstawowych tych samych umów, zawieranych przez podmioty, z których żaden nie jest konsumentem[9]. Autorzy zajmujący się prawem konsumenckim wskazują na reguły ogólne, wspólne dla wszystkich umów konsumenckich. Powszechnie wymienia się wśród w nich regulację klauzul abuzywnych, a ponadto przedkontraktowe obowiązki informacyjne oraz regułę wykładni klauzuli niejasnych contra proferentem, jak również niekiedy reguły wykładni obiektywnej - wspólne dla wszystkich umów (nie tylko konsumenckich), które między innymi pozwalają zakwalifikować dane postanowienie jako klauzulę abuzywną[10].

W prawie francuskim brak jest definicji umowy ubezpieczenia. Francuski kodeks cywilny odwołuje się do tej umowy, wskazując ją jako należącą do umów losowych (contrats aléatoires). W swoim wyroku stojący na czele francuskiego sądownictwa Cour de cassation zdefiniował umowę ubezpieczenia jako umowę podpisaną (...) przewidującą ryzyko (...), świadczenie (...) w razie ziszczenia się tego ryzyka (...) i wreszcie składkę[11].

Wśród umów konsumenckich umowa ubezpieczenia uważana była tradycyjnie za typową umowę, w której ujawnia się znaczna nierównowaga stron i istnieje potrzeba interwencji ustawodawcy. Prawo francuskie już w 1930 r. odpowiedziało na potrzebę ochrony interesów klientów ubezpieczycieli (nie nazywanych jeszcze wówczas konsumentami) jako słabszego gracza na rynku ubezpieczeniowym. Ustawa z dnia 13 czerwca 1930 r. o umowie ubezpieczenia  ograniczyła swobodę kontraktową stron, wprowadzając postanowienia o charakterze bezwzględnie obowiązującym, które nie mogły być zniweczone przez żadne postanowienie umowne i które zapewniały minimum ochrony ubezpieczonych[12]. Ustawodawca francuski zakazał już wówczas niektórych postanowień w umowie ubezpieczenia, które mogłyby ubezpieczycielowi pozwolić na nadmierną ochronę swoich interesów, kosztem ubezpieczającego[13]. Ustawa była wielokrotnie zmieniana, a w 1976 r. przyjęto kodeks ubezpieczeniowy - Code des assurances, który obowiązuje nadal, po zmianach, mających między innymi na celu transpozycję dyrektyw europejskich. Postanowienia francuskiego prawa ubezpieczeń gospodarczych (Code des assurances) nadal mają w większości przypadków charakter bezwzględnie obowiązujący[14].

Pierwszą ustawą we Francji regulującą klauzule abuzywne jako zjawisko niekorzystne dla konsumentów była ustawa nr 78-23 z dnia 10 stycznia 1978 r. Wprowadziła ona pojęcie klauzuli abuzywnej i przewidywała pewne instrumenty zwalczania klauzul abuzywnych w umowach konsumenckich[15]. Została ona dostosowana do dyrektywy z 1993 r. ustawą z dnia 1 lutego 1995 r., która znacznie zmodyfikowała art. L. 132-1 Code consomm. i dodała do niego listę klauzul, które mogą być uznane za abuzywne[16]. Obecny art. L. 132-1 akapit 1 Code de la consommation stanowi, że „w umowach zawieranych pomiędzy przedsiębiorcami a nieprofesjonalistami lub konsumentami, klauzulami abuzywnymi są klauzule, których przedmiotem lub skutkiem jest stworzenie znaczącej nierównowagi pomiędzy prawami i obowiązkami stron umowy, na niekorzyść nieprofesjonalisty lub konsumenta"[17].

Walka z klauzulami abuzywnymi w umowach ubezpieczenia stanowi jedno z głównych pól ochrony konsumenta w ubezpieczeniach w celu zapewnienia mu bezpieczeństwa prawnego. Jako pozostałe pola są wymieniane: kontrola Państwa sprawowana nad treścią umów ubezpieczeniowych z punktu widzenia przepisów bezwzględnie obowiązujących mających na celu ochronę porządku publicznego i interesu ogólnego; obowiązki informacyjne i obowiązek doradztwa; rola sądów w ochronie konsumentów[18].

2.      Ogólne warunki umów a klauzule abuzywne w prawie francuskim

Z powoływanego wyżej art. L. 132-1 Code consomm. wynika, że prawo francuskie nie przewiduje jako przesłanki stosowania przepisów o klauzulach abuzywnych tego, by klauzula zawarta była w ogólnych warunkach umów, czy też nie stanowiła przedmiotu negocjacji między stronami[19]. Klauzula abuzywna jest definiowana jako klauzula powodująca znaczącą nierównowagę pomiędzy prawami i obowiązkami partnerów, narzucona przez jedną stronę, która znajduje się w pozycji dominującej, drugiej stronie, znajdującej się w stanie zależności ekonomicznej[20].

 Samo wyrażenie „warunki ogólne umowy" zostało użyte w tytule trzecim I Księgi Code de la consommation. Definiuje się je jako wcześniej zredagowane klauzule, występujące w wielu umowach zawieranych przez jedną osobę z innymi osobami[21].

Art. L 132-1 akapit 4 Code de la consommation bardzo szeroko ujmuje zakres stosowania regulacji dotyczącej klauzul abuzywnych. Zgodnie z tym przepisem regulację art. 132-1 Code consomm stosuje się bez względu na to, jaka jest forma czy nośnik umowy. Przepis wymienia dalej jako możliwe nośniki: bony z zamówieniem,  faktury, bony gwarancyjne, rachunki albo bony dostawy, bilety zawierające postanowienia wolno negocjowane lub nie, a także odniesienia do wcześniej sformułowanych warunków ogólnych umów[22]. Ustawodawca francuski skorzystał z możliwości przyznanej przez dyrektywę z 1993 r. i zapewnił konsumentom wyższy poziom ochrony. Większość autorów zakłada mimo to, że problematyka klauzul abuzywnych dotyczy w praktyce przede wszystkich umów adhezyjnych. Nie dzieje się tak jednak z uwagi na ograniczenie wynikające z ustawy a z powodu praktyki sądów, które rzadko przyznają abuzywny charakter wcześniej negocjowanych postanowień[23]. W takim przypadku trudno jest określić, w którym momencie dana klauzula staje się klauzulą abuzywną, gdyż w umowach swobodnie negocjowanych postanowienia niekorzystne dla jednej strony, nakładające na nią surowe obowiązki, mogą być rekompensowane przez inne, korzystne postanowienia umowne[24].

Umowa adhezyjna jest wyróżniana w prawie francuskim według dwóch podstawowych kryteriów : generalnego, stałego i szczegółowego charakteru oferty zawarcia umowy pochodzącej wyłącznie od jednej ze stron oraz przewagi ekonomicznej, z której korzysta autor oferty. Umowa adhezyjna zawiera zwykle postanowienia o jednostronnym charakterze przygotowane przez autora oferty, które są niezmienne[25].

W przypadku ubezpieczeń gospodarczych umowy zawierane z konsumentami mają prawie zawsze charakter umów adhezyjnych. Umowa ubezpieczenia powoływana jest często jako przykład umowy adhezyjnej[26], w której niższość konsumenta (gorsza pozycja) jest pogłębiana poprzez bardzo specyficzny techniczny charakter prawny produktu ubezpieczeniowego, który konkretyzuje się w złożonej umowie, mało przystępnej dla profana[27]. Stwierdza się nawet, że umowa ubezpieczenia jest „archetypem umowy adhezyjnej"[28]. W konsekwencji prawo regulujące umowę ubezpieczenia jest nastawione na ochronę przystępującego do umowy adhezyjnej i strony mogą odejść od regulacji ustawowej tylko na korzyść ubezpieczającego, ale nie na korzyść ubezpieczyciela; z drugiej strony - sądy mają tendencję do interpretowania umowy ubezpieczenia w sposób korzystny dla strony słabszej[29].

Wyrażane są poglądy, że postanowienia umowy ubezpieczenia są podatne na uznanie ich za abuzywne za względu na sam przedmiot umowy ubezpieczenia. Odpowiednikiem sumy zapłaconej przez zawierającego umowę ubezpieczającego jest bowiem specyficzne świadczenie: ochrona ubezpieczeniowa ze strony ubezpieczyciela. Ponadto, w umowie ubezpieczenia znajdują się również postanowienia, które przewidują obowiązki obciążające ubezpieczonego, który chce skorzystać z ochrony ubezpieczeniowej lub uzyskać zastrzeżone świadczenie w razie zajścia wypadku ubezpieczeniowego[30].

3.      Pojęcie konsumenta, nieprofesjonalisty i przedsiębiorcy wyznaczające zakres podmiotowy regulacji klauzul abuzywnych

Określając zakres zastosowania regulacji mającej na celu zwalczanie klauzul abuzywnych, art. L. 132-1 Code consomm. odwołuje się do pojęć konsumenta, przedsiębiorcy (profesjonalisty) oraz nieprofesjonalisty. Co ciekawe, żadne z tych pojęć nie ma w prawie francuskim swojej definicji legalnej.  Dotyczy to w szczególności definicji konsumenta[31]. Taka sytuacja powoduje wątpliwości, co do tego, kogo właściwie chronić powinny przepisy o klauzulach abuzywnych. Stąd znaczna rola sądów, a w szczególności Cour de cassation przy wyznaczaniu zakresu tych pojęć.

Na gruncie klauzul abuzywnych dość powszechnie przyjmuje się ścisłą definicję konsumenta jako osoby fizycznej, która nabywa dobro lub usługę dla użytku osobistego lub rodzinnego.[32] Toczą się jednak spory, w szczególności o to, czy osoba fizyczna działająca częściowo w celu zawodowym może być konsumentem, jak również, czy przedsiębiorca działający w celu zawodowym, ale poza swoją specjalnością (np. adwokat kupujący produkty informatyczne do swojej kancelarii) może być traktowany jak konsument. We wcześniejszym okresie obowiązywania regulacji klauzul abuzywnych pojawiały się też wątpliwości co do możliwości uznania za konsumentów osób prawnych[33].

Ostatecznie jednak przyjmuje się, że konsumentami mogą być tylko osoby fizyczne. Większość autorów opowiada się także przeciwko traktowaniu osób fizycznych będących profesjonalistami jak konsumentów nawet w wyjątkowych sytuacjach[34]. Decydujące znaczenie dla rozgraniczenia pojęć konsumenta i profesjonalisty ma cel, dla jakiego nabywa on towar lub usługę - ma być to cel niezawodowy[35]. Przeciwko kwalifikowaniu profesjonalistów działających poza swoją specjalnością jako konsumentów podaje się następujące argumenty: po pierwsze nie jest wcale pewne, czy profesjonaliści będą w takim przypadku tak samo bezbronni wobec swoich kontrahentów jak konsumenci; po drugie - szeroka koncepcja konsumenta zaciera granice stosowania prawa konsumenckiego, wreszcie, poszerzając pojęcie konsumenta, należałoby analogicznie uznać za profesjonalistów konsumentów działających w granicach swoich kompetencji (np. adwokata, który podpisuje umowę w celu niemającym związku z jego działalnością zawodową)[36].

Ścisłe rozumienie pojęcia konsumenta w przypadku umów ubezpieczenia Cour de cassation potwierdził w sprawie z dnia 18 marca 2004 r.[37] wskazując, że w przypadku umowy ubezpieczenia akcesoryjnej w stosunku do umowy pożyczki zawartej dla celów korzystania z przedsiębiorstwa, nie mamy do czynienia z konsumentem i art. L. 132-1 Code consomm. nie może być stosowany[38].

Jednak ograniczenie ochrony przeciwko klauzulom abuzywnym w umowach ubezpieczenia jedynie do konsumentów było także krytykowane w literaturze. Ustawy ubezpieczeniowe począwszy od 1930 r., a obecnie Code des assurances, kładły nacisk na ochronę wszystkich podmiotów będących partnerami ubezpieczyciela[39].

Nie wywołuje większych wątpliwości pojęcie przedsiębiorcy (professionel), którego definiuje się jako osobę fizyczną lub prawną, która działa w ramach stałej i zorganizowanej działalności produkcyjnej, dystrybucyjnej lub świadczenia usług[40]. Jako profesjonaliści w przypadku klauzul abuzywnych są także kwalifikowane podmioty prawa publicznego, o ile nawiązują ze swoimi klientami - konsumentami relacje kontraktowe poddane prawu prywatnemu[41].

Należy pamiętać, że prawo francuskie zna jeszcze pojęcie „commerçant", czyli kupca[42], który zdefiniowany jest w art. L. 121-1 Code de commerce; pojęcia przedsiębiorcy (profesjonalisty) oraz kupca nie są tożsame[43]. W sferze klauzul abuzywnych ustawodawca ignoruje jednak tradycyjną opozycję pomiędzy kupcami a pozostałymi przedsiębiorcami. Uznaje ich identyczność w stosunku do podmiotów, które się do nich zwracają w celu zawarcia umowy i wprowadza zbliżenie  pomiędzy prawem cywilnym a handlowym[44].

Pojęcie przedsiębiorcy ubezpieczeniowego rozumiane jest w sposób szeroki.  Obejmuje przedsiębiorstwa ubezpieczeniowe (l'entrprise d'assurances) czyli ubezpieczycieli we właściwym znaczeniu tego słowa oraz pośredników ubezpieczeniowych (des intermédiaires). Ponadto, obok tych tradycyjnych ubezpieczycieli pojawiają się nowe kategorie operatorów ubezpieczeniowych: towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych (les mutuelles)[45] i ich związki oraz tzw. kasy przezorności  (les institutions de prévoyance)[46] i ich związki. Towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych różnią się od spółek ubezpieczeniowych przede wszystkim tym, że zrzeszeni są jednocześnie ubezpieczającymi. Członkowie towarzystw ubezpieczeń wzajemnych ubezpieczają siebie nawzajem. Nie działają one w celu osiągnięcia zysku i nie dzielą zysku między swoich członków. Kasy przezorności mają za przedmiot swojej działalności: zawieranie z członkami umów, których wykonanie zależy od długości życia ludzkiego; zobowiązywanie się do wypłaty kapitału w razie małżeństwa, narodzin dziecka, a ponadto pokrywanie ryzyka uszkodzeń ciała związanych z wypadkami i z chorobą oraz pokrywanie ryzyka bezrobocia[47].

            Największe wątpliwości wywoływało od czasu przyjęcia ustawy z 1978 r. pojęcie nieprofesjonalisty. Pozostało ono w Code de la consommation po wprowadzeniu zmian spowodowanych dyrektywą europejską z dnia 5 kwietnia 1993 r. Zdania co do tego, czy „konsument" i „nieprofesjonalista" są synonimami, czy też powinny być rozumiane w inny sposób, były początkowo podzielone[48]. Po swoim powołaniu w 1978 r. Komisja Klauzul Abuzywnych (dalej jako: Komisja) zaproponowała trzy możliwe interpretacje pojęcia „nieprofesjonalisty"[49]: po pierwsze nieprofesjonalistą może być ten, kogo zawód jest inny niż wykonywany przez jego kontrahenta, po drugie ten, kto zawiera umowę dla innych potrzeb niż zawodowe i po trzecie ten, kto oferuje w sposób okazyjny produkty lub usługi.

Od czasu wprowadzenia dyrektywy z kwietnia 1993 r.[50] i nowego brzmienia art. L. 132 -1 Code consomm., w którym pojawiło się sformułowanie zawierające łącznik alternatywy pomiędzy pojęciami nieprofesjonalisty i konsumenta („na niekorzyść nieprofesjonalisty lub konsumenta") zaczęto przyjmować, że są to pojęcia odrębne. Zgodnie z rozumowaniem przedstawianym wówczas przez ustawodawcę francuskiego, konsument jest osobą, która zawiera umowę w celu prywatnym lub „domowym" (domestique), natomiast nieprofesjonalistą jest przedsiębiorca, który działa poza zakresem swoich kompetencji. Odpowiadało to woli zapewnienia także przedsiębiorcom ochrony przeciwko klauzulom abuzywnym[51].

Obowiązującą nadal wykładnię tego pojęcia zawiera orzeczenie Cour de cassation z dnia 24 kwietnia 1995 r., w którym uznał ona za kryterium stosowania Code de la consommation brak bezpośredniego związku (rapport direct) z wykonywaniem działalności zawodowej[52]. Orzeczeniu temu zarzuca się, że z uwagi na brak zdefiniowania przez Cour de cassation pojęcia „bezpośredniego związku" nadal utrzymuje się niepewność prawa, jeśli chodzi o stosowanie przepisów kodeksu konsumenckiego o klauzulach abuzywnych[53].

Orzecznictwo uznało przy tym później, że ów bezpośredni związek istnieje zawsze, gdy umowa zawierana jest w ramach stałych relacji zawodowych („relations professionnelles habituelles")[54].

Orzecznictwo sądów francuskich potwierdza, że sędziowie nie mogą wykluczyć klauzuli, którą uważają za abuzywną bez stwierdzenia, czy umowa, w której została ona uwzględniona, pozostaje w bezpośrednim związku z działalnością zawodową strony, dla której jest ona niekorzystna[55]. W związku z tym, jeśli jakieś dobro używane jest okazjonalnie dla potrzeb zawodowych i nie zostało nabyte dla tego celu, umowa powinna podlegać kontroli pod kątem klauzul abuzywnych - poza przypadkami, gdy mamy do czynienia z oszustwem ze strony rzekomego konsumenta, który chciał stworzyć wrażenie, że umowa została zawarta dla zaspokojenia potrzeb innych niż zawodowe[56].

Co więcej Cour de cassation w orzeczeniu z dnia 15 marca 2005 r.[57] stwierdził, że pojęcie „nieprofesjonalisty" użyte przez ustawodawcę francuskiego nie wyklucza osób prawnych z zakresu ochrony przeciw klauzulom abuzywnym. Orzeczenie stanowiło konsekwencję rozstrzygnięcia Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości  z dnia 22 listopada 2001 r., w którym Trybunał potwierdził, że pojęcie konsumenta obejmuje jedynie osoby fizyczne. Cour de cassation orzekł, że „konsument", o którym mowa w art. L. 132-1 oznacza jedynie osobę fizyczną, ale co innego stwierdził w odniesieniu do „nieprofesjonalisty". Stanowi to dalsze rozszerzenie granic stosowania regulacji prawnej klauzul abuzywnych w prawie francuskim, w porównaniu z regulacjami Unii Europejskiej.

4.      Osoby trzecie jako beneficjenci ochrony przeciwko klauzulom abuzywnym

 Niekiedy - i dotyczy to zwłaszcza umów ubezpieczenia - konsument może nie być stroną umowy, mimo że kształtuje ona jego prawa i obowiązki. Przy przyjęciu, że umowa ma w takim przypadku charakter profesjonalny, gdyż zawarta została przez przedsiębiorcę na korzyść ubezpieczonego konsumenta, konsument nie będzie mógł powoływać się na art. L. 132-1 Code consomm.[58] Cour de cassation, chcąc zapobiec sytuacji, w której konsument pozostawiony zostanie bez obrony przeciwko klauzulom abuzywnym, stwierdził, że przystąpienie do umowy ubezpieczenia grupowego, nawet jeśli jest wynikiem postanowienia umownego zastrzeżonego na korzyść osoby trzeciej, tworzy pomiędzy przystępującym a ubezpieczającym bezpośrednią więź umowną o charakterze wzajemnym, której postanowienia mieszczą się w zakresie stosowania art. L. 132-1[59]. Orzeczenie tej treści wydane zostało mimo tego, że pierwotną umowę zawarto pomiędzy dwoma profesjonalistami. Jednak warunkiem dla przyznania ochrony konsumentowi było istnienie świadczenia wzajemnego po jego stronie. Nie można by przyjąć takiego rozwiązania w stosunku do postanowień na korzyść osoby trzeciej (les stipulations pour autrui) przyznających korzyść uprawnionemu bez świadczenia wzajemnego z jego strony - wówczas konsument pozostawałby bez ochrony[60].

5.      Uprawnienia francuskiego sędziego przy kontroli klauzul abuzywnych

Po opublikowaniu ustawy z dnia 10 stycznia 1978 r., nie było jasne, czy jej artykuł 35 (któremu odpowiada obecnie art. L 132 - 1 Code consomm.) nadawał sędziemu prawo do uznania klauzuli za nieważną, gdy dekret (decret)[61] nr 78-464 z dnia 24 marca 1978 r. wyraźnie jej nie zakazywał - gdy klauzula nie znajdowała się na liście zawartej w dekrecie. Brzmienie ustawy przemawiało za tym, że kompetencja sądów ograniczała się do stwierdzania abuzywności klauzul wymienionych w dekrecie. Francuskie sądy jednak wypowiadały się w duchu rozszerzającym kompetencje sędziów. Ustawa z dnia 1 lutego 1995 r.,  zmieniając treść art. 132-1 L Code consomm., pozwoliła na uznanie za abuzywną i pozbawienie skuteczności klauzuli bez wcześniejszego uznania ją za zakazaną w dekrecie pod warunkiem, że klauzula mieści się w generalnej formule art. L. 132 - 1 Code consomm., tzn. stwarza znaczącą nierównowagę na niekorzyść konsumenta lub nieprofesjonalisty[62]. Ta kompetencja sądów została utrzymana po reformie wprowadzonej ustawą z dnia 4 sierpnia 2008 r.[63]

Obecnie można mówić o czarnej i szarej liście klauzul, zgodnie ze zmienionym ustawą z dnia 4 sierpnia 2008 r. art. L. 132-1 Code consomm. Czarna lista obejmuje klauzule, które zostały zdefiniowane przez dekret nr 2009-302 z dnia 18 marca 2009 r. i uwzględnione w art. R. 132-1 Code consomm. Obecnie jest to 12 klauzul, które w sposób niepodważalny mają charakter abuzywny (art. L. 132-1 akapit 3 Code consomm.) i w konsekwencji należy uznać je za zakazane. Lista klauzul szarych, wprowadzona tym samym aktem prawnym i znajdująca się w art. R. 132-2 Code consomm. wywołuje jedynie domniemanie dla sędziego, że zapisane w niej klauzule są klauzulami abuzywnymi. Domniemanie to może zostać obalone przez profesjonalistę posługującego się klauzulą. Przy tym listy klauzul nie mają charakteru wyczerpującego (art. L. 132-1 akapit 2 Code consomm.) i sędzia może uznać za klauzulę abuzywną taką klauzulę, która nie figuruje na liście o ile spełnia warunki wskazane w klauzuli generalnej[64].

Powództwo do sądu wnieść może zarówno sam konsument pokrzywdzony klauzulą, jak i stowarzyszenie konsumentów (art. L. 421-6 i Code consomm.).

Sędzia może uznać postanowienie umowne za klauzulę abuzywną, w zakresie w jakim nie znajduje się ono na liście czarnej ani szarej, jeżeli jego przedmiotem lub skutkiem jest stworzenie stanu znaczącej nierównowagi pomiędzy prawami i obowiązkami stron umowy, na niekorzyść nieprofesjonalisty lub konsumenta. Znacząca nierównowaga powinna istnieć w momencie zawarcia umowy i ciężar dowodu w tym zakresie obciąża konsumenta. Nierównowaga powinna być oceniana w kontekście gospodarczego sensu umowy, ogólnej równowagi świadczeń wzajemnych stron oraz zasady wolności umów. Uznanie postanowienia umowy za klauzulę abuzywną stanowi interwencję sędziego w umowę oraz wyjątek od zasady swobody umów[65]. Stąd to uprawnienie sądów nie powinno być nadużywane.

Art. L. 132-1 w akapicie 5 precyzuje, jakie okoliczności powinny zostać wzięte pod uwagę przy określaniu abuzywnego charakteru postanowienia umownego. Przepis ten jest zgodny z dyrektywą i stwierdza, że charakter abuzywny klauzuli powinien być oceniany według stanu z momentu zawarcia umowy, poprzez odniesienie się do okoliczności jej zawarcia oraz do innych postanowień umowy. Należy brać pod uwagę także postanowienia zawarte w innej umowie, jeżeli zawarcie lub wykonanie tych dwóch umów jest od siebie uzależnione w sensie prawnym[66].

Art. L. 132-1 akapit 7 wyłącza spod kontroli klauzul abuzywnych (zgodnie z art. 4 par. 2 dyrektywy z dnia 5 kwietnia 1993 r.) jedynie postanowienia odnoszące się do głównych świadczeń stron oraz ceny pod warunkiem, że są sformułowane w sposób jasny i zrozumiały. Stwierdza się, że ograniczenie dotyczy wyłącznie elementów, które stanowią przedmiot rzeczywistej woli stron. Strony porozumiewają się co do podstawowych elementów umowy w sposób klasyczny - zobowiązania są zaciągane w sposób świadomy i celowy, a ekwiwalentność tych podstawowych świadczeń może być chroniona przez ogólne przepisy francuskiego kodeksu cywilnego, które regulują umowy i zobowiązania z umów[67].

            Zgodnie z obowiązującym Code consomm. (oraz obowiązującą dyrektywą), nie podlegają badaniu co do ich abuzywności postanowienia dotyczące podstawowych świadczeń oraz ceny, o ile są sformułowane w sposób jasny i zrozumiały. W przypadku umów ubezpieczenia postanowienia regulujące podstawowe świadczenia oraz cenę dotyczą ochrony ubezpieczeniowej oraz wysokości składki (potwierdza to treść dyrektywy nr 93/13), jak również wykluczeń ryzyk i ograniczenia gwarancji ubezpieczyciela[68].

Sięgnięcie do regulacji przeciwko klauzulom abuzywnym nie będzie możliwe teoretycznie także wtedy, gdy dane postanowienie umowne będzie sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami Code des assurances. Jednak żaden przepis nie wprowadza subsydiarności regulacji klauzul abuzywnych, a także sędziowie nie wahają się orzekać abuzywności klauzul, które są sprzeczne z prawem (illicite) zgodnie z Code des assurances. Wydaje się więc, że sprzeczność z prawem (illicite) postanowienia umownego nie stanowi przeszkody dla stosowania prawa klauzul abuzywnych[69].

6.      Skutek abuzywności klauzuli - klauzule uważane za niezapisane  

Zgodnie z art. L. 132-1 akapit 6 Code consomm. klauzule abuzywne uważane są za niezapisane (réputées non écrites), gdy znajdują się w umowie już zawartej z konsumentem lub nieprofesjonalistą.

Wśród przedstawicieli doktryny nie ma zgody co do relacji pomiędzy sankcją, która nakazuje klauzule uważać za niezapisane, a sankcją nieważności (nullité)[70]. Część autorów utożsamia obie sankcje, część uważa, że są to różne pojęcia. Słuszne wydaje się przyrównanie tej sankcji do częściowej nieważności[71].

Wskazuje się niekiedy, że cała umowa może zostać uznana za nieważną, jeżeli postanowienie stanowiące klauzulę generalną jest postanowieniem, z którego powodu zawarto umowę albo jeżeli wszystkie postanowienia umowy zostały uznane za klauzule abuzywne[72]. Jest to jednak opinia odosobniona i większość wypowiedzi jest zgodna co do tego, że w przypadku klauzul abuzywnych ustawodawca nie przyznaje sądowi orzekającemu prawa do unieważnienia całej umowy[73].

Stwierdzanie abuzywności w konkretnych umowach już zawartych przez konsumentów ma tę wadę, że nie powstrzymuje profesjonalistów zawierających umowy z konsumentami przed stosowaniem postanowień, które uznano za abuzywne w przypadku konkretnej umowy, w innych umowach. Konsumenci natomiast nie mają często świadomości, że dana klauzula została już w innym przypadku uznana za abuzywną. Z tych względów stowarzyszenia konsumentów mogą od 1988 r. występować z powództwem cywilnym (action en suppresion) i sąd może na podstawie art. L. 421-6 Code consomm. nakazać usunięcie takiej klauzuli abuzywnej lub niezgodnej z prawem ze wszystkich umów albo określonych rodzajów umów proponowanych lub przeznaczonych dla konsumentów[74].

Z uwagi na to, że powództwa wnoszone przez samodzielnych konsumentów wywierają skutek jedynie wobec niewielkiej ilości umów, powództwa zbiorowe stowarzyszeń konsumenckich są znacznie bardziej efektywne[75].

7.      Orzecznictwo sądów związane z problematyką klauzul abuzywnych

Z przeglądu orzeczeń wydanych przez francuskie sądy, a zwłaszcza Cour de cassation, wynika, że starały się one unikać zbędnego automatyzmu i nadmiernego ograniczania przedsiębiorców zawierających umowy z konsumentami.

Cour de cassation przyznał kilkukrotnie, że sam fakt, iż umowa należy do kategorii umów adhezyjnych, nie pozwala na uznanie, że dane postanowienie zostało narzucone poprzez nadużycie siły ekonomicznej, podobnie jak sam fakt, że jest niekorzystna dla jednej strony nie oznacza, że jest nadmiernie korzystna dla drugiej strony[76]. Cour de cassation stwierdził wreszcie, że odwołanie się w poszczególnych postanowieniach umowy ubezpieczenia do warunków ogólnych nie oznacza samo w sobie nadużycia przewagi ekonomicznej i nie pociąga za sobą nadmiernej korzyści dla ubezpieczyciela, o ile ubezpieczony miał znajomość tych warunków ogólnych[77].

Badając postanowienia umów ubezpieczenia sądy francuskie były raczej wstrzemięźliwe i niezbyt często stwierdzały ich abuzywność. Wynika to prawdopodobnie przynajmniej częściowo, ze specyfiki regulacji Code des assurances, który wiele kwestii reguluje w sposób bezwzględnie obowiązujący, ograniczając możliwości przedsiębiorców w zakresie nadużywania swojej przewagi w celu sformułowania umowy w sposób korzystny dla nich kosztem konsumentów.

Sądy dopatrzyły się klauzul abuzywnych w stosowanych przez ubezpieczycieli definicjach inwalidztwa[78] oraz niezdolności do pracy,[79] uznając je za zbyt restrykcyjne i zastrzeżone jedynie na korzyść ubezpieczyciela. Sąd w Lyonie zakwestionował także klauzulę, która definiowała wypadek ubezpieczeniowy jako stwierdzony na podstawie orzeczenia lekarskiego w trakcie ochrony ubezpieczeniowej wskazując, że klauzula taka pozwalała ubezpieczycielowi na odstąpienie od umowy, w przypadku, gdy dowiedział się o wydarzeniu, które mogło pociągać za sobą inwalidztwo, jeszcze przed orzeczeniem medycznym[80]. Zakwestionowano również postanowienie umowne nakładające na najemców samochodów obowiązek zgłoszenia wypadku ubezpieczeniowego wynajmującemu w ciągu 24 godzin pod groźbą utraty świadczeń z ubezpieczenia[81].

Odmienną kategorią postanowień uznawanych za klauzule abuzywne są klauzule wyboru sądu, które wprawdzie nie naruszają równowagi stron w sferze ich praw i obowiązków materialnoprawnych, ale są nie mniej niebezpieczne dla konsumenta, który może rezygnować z dochodzenia swoich praw przed odległym sądem z uwagi na koszty i niedogodności, z jakimi się to wiąże[82]. Stąd orzecznictwo sądów europejskich stwierdza, że w umowach krajowych, łączących konsumenta i profesjonalistę, klauzula wyboru sądu właściwego dla siedziby profesjonalisty powinna zawsze być uważana przez sędziego krajowego za abuzywną[83].

W swoim orzeczeniu o bardziej ogólnym znaczeniu Cour de cassation stwierdził, że nie wyklucza uznania postanowienia umownego za klauzulę abuzywną to, że jest ona zwyczajowo stosowana[84].

Nie zostały natomiast uznane za klauzule abuzywne następujące postanowienia stosowane przez ubezpieczycieli: klauzula w ubezpieczeniu mieszkania nakładająca na ubezpieczającego - pod rygorem niekorzystnych skutków - obowiązek wykazania, że kradzież została popełniona w skutek włamania lub użycia podrobionych kluczy[85], klauzula nakładająca obowiązek stosowania zabezpieczeń przed zajściem wypadku ubezpieczeniowego[86], klauzula w umowie ubezpieczenia przeciwko ryzyku bezrobocia uzależniająca stosowany cennik od obiektywnych kryteriów powiązanych ze zmianami ryzyka bezrobocia[87], klauzula w umowie ubezpieczenia definiująca całkowitą czasową niezdolność do pracy jako niemożność wykonywania jakiejkolwiek działalności zawodowej[88], klauzula ustanawiająca okres karencji w umowie ubezpieczenia od choroby[89].

Uogólniając, można zauważyć, że nie są uważane przez sądy za abuzywne także postanowienia umowne, które nie przewidują nadmiernej korzyści dla profesjonalisty lub jeśli istnieje świadczenie wzajemne z jego strony albo słuszne uzasadnienie dla zastosowania danej klauzuli, nawet gdy ogranicza ona prawa konsumenta[90].

8.      Komisja klauzul abuzywnych i jej działalność w sferze umów ubezpieczenia

Ustawa z dnia 10 stycznia 1978 r. nr 78-23, która wprowadziła ochronę przeciwko klauzulom abuzywnym, powołała także do życia Komisję Klauzul Abuzywnych (La Commission des clauses abusives). Komisja współpracuje z sądami w sprawach związanych z klauzulami abuzywnymi i odgrywa znaczącą rolę w francuskim systemie walki z klauzulami abuzywnymi.

            W związku z opracowaniem nowej ustawy o kredycie konsumenckim z dnia 1 lipca 2010 r. zmodyfikowano także przepisy o Komisji Klauzul Abuzywnych. Obecnie jej skład i funkcjonowanie regulują art. L. 534 i nast. Code consomm. a Komisja działa przy Narodowym Instytucie Konsumenckim (l'Institut national de la consommation). Komisja składa się z 13 członków, powoływanych przez ministra właściwego do spraw konsumenckich na trzyletnią, odnawialną kadencję. Rola Komisji polega na działalności w czterech obszarach[91]: przedstawianiu swojej opinii wobec projektów dekretów, których przedmiotem jest określenie klauzul, które powinny być uznane za abuzywne (opinie obligatoryjne); poszukiwaniu w umowach modelowych, zwykle proponowanych przez profesjonalistów konsumentom lub nieprofesjonalistom klauzul, które mogą mieć charakter abuzywny i wydawanie związanych z tym rekomendacji, które są upubliczniane w celu usunięcia lub modyfikacji przedmiotowych klauzul; wyrażaniu niewiążącej opinii na prośbę sędziego zgłoszoną przy okazji rozpatrywania sprawy; składaniu corocznego raportu ze swojej działalności i ewentualnym proponowaniu zmian w prawie - raport jest publiczny i publikuje się go w oficjalnym Biuletynie, tzw. BOCCRF (Bulletin Officiel de la Concurrence, de la Consommation et de la Répression des Fraudes). Ponadto, Komisja wyraża opinię również w przypadku innych tekstów prawnych. Można te opinie nazwać fakultatywnymi, gdyż nie są wymagane przez prawo, ale podkreśla się ich rolę dla zwiększenia znaczenia Komisji.

Wspomniane rekomendacje wydawane przez Komisję Klauzul Abuzywnych, mimo ich niewiążącego charakteru, miały i mają duże znaczenia dla rozwoju prawa konsumenckiego we Francji. Są one publikowane w BOCCRF i  często w sposób bezpośredni inspirują ustawodawcę do wprowadzania zmian w prawie. W szczególności ustawa z dnia 31 grudnia 1989 r., która uzupełniła lub zmieniła wiele postanowień Code des assurances była inspirowana rekomendacjami Komisji, podobnie jak zmiany jego pojedynczych artykułów. Największe znaczenie dla ubezpieczeń miały rekomendacje dotyczące: kontynuacji ubezpieczenia podpisanego przez sprzedawcę nieruchomości w stosunku do jego nabywcy (CCA 80-02 z 22 maja 1979), ubezpieczeń życia prywatnego (CCA 95-04 z dnia 20 września 1985 r.), ubezpieczeń samochodowych (CCA 90-01 z dnia 10 listopada 1989 r.), ubezpieczeń związanych z robotami budowlanymi budowlanymi (CCA 90-02 z dnia 10 listopada 1989 r.) oraz ubezpieczeń ochrony prawnej (CCA 2002-3 z dnia 21 lutego 2002 r.)[92].

W rekomendacji z dnia 20 września 1985 r. Komisja zakwestionowała klauzule umowne, które pojawiały się powszechnie w tamtym czasie w umowach ubezpieczenia mieszkania, takie jak: klauzula przewidująca utratę uprawnień za najmniejsze opóźnienie w stosunku do ustawowego terminu pięciu dniu na zgłoszenie zajścia wypadku ubezpieczeniowego, klauzula wprowadzająca bardzo restrykcyjne warunki odstąpienia od umowy, albo rozbudowane - niekiedy niemożliwe wręcz do spełnienia - warunki przeprowadzenia dowodu kradzieży. Z kolei w rekomendacji z dnia 21 lutego 2002 r. Komisja wymieniła 15 klauzul, które powinny zostać wyeliminowane z umów ubezpieczenia pomocy prawnej, w szczególności klauzule, które zagrażają wolności wyboru adwokata przez konsumenta - ubezpieczonego[93].

Francuski kodeks konsumencki (Code de la consommation) jest krytykowany za brak spójności, w szczególności za to, że jego poszczególne części mają różne zakresy stosowania. Niektóre postanowienia dotyczą stosunków pomiędzy wszelkimi podmiotami, niektóre nie mogą być powoływane przez przedsiębiorców a zakres zastosowania części przepisów ogranicza się do stosunków między profesjonalistami a konsumentami[94]. Brak spójności jest dodatkowo potęgowany przez fakt, że pojęcia konsumenta, przedsiębiorcy i nieprofesjonalisty nie mają swoich definicji legalnych i sposób, w jaki są rozumiane zależy w praktyce od orzecznictwa sądów, a głównie Cour de cassation, które jest zmienne na przestrzeni lat.  Od czasu uchwalenia francuskiego kodeksu konsumenckiego pojawiały się głosy o konieczności zmian i opracowania aktu bardziej spójnego, który nie byłby jedynie kompilacją różnych ustaw, bez wyraźnej myśli przewodniej. Prof. Jean Calais-Auloy opracował nawet projekt nowego kodeksu, który został opublikowany i stanowi przedmiot dyskusji akademickich[95]. Projekt nie doczekał się jednak poddania pod głosowanie w parlamencie i pozostaje nadal jedynie propozycją dla ustawodawcy francuskiego.

Oczywiście prawo francuskie, podobnie jak polskie, uzależnione jest w znacznym stopniu od prawa unijnego. W związku z tym, należy liczyć się z koniecznością rewizji pojęcia konsumenta, czy raczej nieprofesjonalisty, w razie przyjęcia w prawie unijnym, przynajmniej co do niektórych kategorii umów, metody harmonizacji maksymalnej. Na razie propozycja dyrektywy w sprawie praw konsumentów, która przewiduje harmonizację maksymalną między innymi w zakresie klauzul abuzywnych, nie została przyjęta. Jednak gdyby w przyszłości zdecydowano się na zastosowanie do regulacji klauzul abuzywnych w Europie metody harmonizacji zupełnej, wątpliwe byłoby utrzymanie we Francji regulacji, która obejmuje swoim zasięgiem i ochroną także nieprofesjonalistów, którymi mogą być osoby prawne. 


Dr Ewa Wójtowicz, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego

Summary of the article

Supervision of abusive clauses in French law exemplified by insurance contracts

            Although, French consumers' law is characterized by long tradition,  it is similar to other European legislations but still has several unique features. French law lacks a legal definition of consumer contract and a legal definition of insurance contract.

            Consumer code is used each time when an insurance contract is concluded with a consumer which means a contract for non-professional needs. It defines abusive clauses as " clauses that introduce significant imbalance between rights and duties of parts to the insurance agreement, being unfavorable for non-professional or consumer" that can be found in agreements concluded between entrepreneurs and non-professionals or consumers.

            Fight with abusive clauses in insurance agreements is one of the most important aspect of consumers' protection that aims at assuring them with legal protection in insurance services. This protection is accomplished mainly by individual claims and claims made by consumers' association. As far as control over abusive clauses is concerned, French judge issues judgment concerning existing clauses (these appearing on black list, grey list and the ones which do not appear on any list but are indicated in a general clause). Clauses considered as abusive are deemed to be unwritten. When consumer association launches a claim, a court might order to remove such abusive clause from all agreements or certain agreements offered to consumers.

            A body supporting court in its fight with abusive clauses is known as Abusive Clauses Committee, playing a significant role in the French system of fighting with illegal clauses.



[1] Artykuł powstał w ramach projektu pt. „Potencjał naukowo-dydaktyczny Wydziału Prawa Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego w służbie ochrony prawnej konsumenta" współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

[2] Por. krótki przegląd historii prawa konsumenckiego (w:) Y. Picod, H. Davo, Droit de la consommation, Editions Dalloz, Paris 2010, s. 1.

[3] Por. J. Calais-Auloy, H. Temple, Droit de la consommation, Dalloz 2010, s. 3.

[4] Ibidem, s. 26 i nast.

[5] Por. Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, Droit des assurances, 12 edition, Editions Dalloz 2005, s. 133.

[6] Ibidem, s. 138.

[7] Por. X. Henry, Universalisme de la protection contre les clauses abusives et autonomie du droit de la consommation, (w:) Des contrats civils et commerciaux aux contrats de consommation. Mélanges en l'honneur du Doyen Bernard Gross, Presses Universitaires de Nancy, 2009, s. 207-208; oraz N. Sauphanor-Brouillaud, Le contrat de consommation et les contrats spéciaux, (w:) Des contrats civils et commerciaux aux contrats de consommation. Mélanges en l'honneur du Doyen Bernard Gross, Presses Universitaires de Nancy, 2009, s. 305 i literatura tam powoływana.

[8] Por. G. Raymond, Droit de la consommation, Litec, Lexis Nexis, Paris 2008, s. 199.

[9] Por. N. Sauphanor-Brouillaud, op.cit., s. 308-309.

[10] Ibidem, s. 316.

[11] Cour de cassation, 1re civ., 24.04.1979 r., Revue générale des assurances terrestre (dalej jako: RGAT) 1980, s. 50;  Por. H. Groutel, F. Leduc, P. Pierre, M. Asselain, Traité du contrat d'assurance terrestre, Litec, Paris, 2008, s. 56; także: Cour de cassation 1re civ., 22.05.1964 r. , RGAT 1965, s. 49; Cour de cassation, 1re civ., 31.01.1956 r., RGAT 1956, s. 81.

[12] Por. Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, op.cit., s. 120.

[13] Por. C. Larroumet, Droit civil, Tome III, Les Obligations. Le contrat. 1re partie,  Conditions de formation, Economica, Paris 2007, s. 419; A. Favre Rochex, G. Courtieu, Le droit du contrat d'assurance terrestre, Librerie Generale de Droit et de Jurisprudence, L.G.D.J., Paris 1998, s. 20-21; J. Bigot, (w:) Traité de droit des assurances, Tome 3 Le contrat d'assurance, sous la direction de J. Bigot, avec la collaboration de J. Beauchard, V. Heuzé, J. Kullmann, L. Mayaux, V. Nicolas, Libraire Générale de Droit et de Jurisprudence, EJA, 2002, s. 205 i nast.

[14] Por. J. Bigot, op.cit., s. 211.

[15] Por. G. Raymond, op.cit., s. 200.

[16] Ibidem.

[17] « Dans les contrats conclus entre professionnels et non-professionnels ou consommateurs, sont abusives les clauses qui ont pour objet ou pour effet de créer, au détriment du non-professionnel ou du consommateur, un déséquilibre significatif entre les droits et obligations des parties au contrat ».

[18] Por. Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, op.cit., s. 119.

[19] Por. J. Calais-Auloy, H. Temple, op.cit., s. 217; Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 172-173; Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, op.cit., s. 142.

[20] Por. G. Raymond, op.cit., s. 201 i powoływany tam: X. Lagarde, Qu'est-ce qu'une clause abusive?: Juris - Classeur périodique (semaine juridique), edition Générale 2006, I, s. 110.

[21] Por. J. Calais-Auloy, H. Temple, op.cit., s. 195, na ten temat także: Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 132.

[22] « Ces dispositions sont applicables quels que soient la forme ou le support du contrat. Il en est ainsi notamment des bons de commande, factures, bons de garantie, bordereaux ou bons de livraison, billets ou tickets, contenant des stipulations négociées librement ou non ou des références à des conditions générales préétablies »

[23] Por. X. Henry, op.cit., s. 224; H. Picod, H. Davo, op.cit., s. 172.

[24] Por. C. Larroumet, op.cit., s. 420.

[25] Por. A. Favre Rochex, G. Courtieu, op.cit., s. 14 i literatura tam powoływana; H. Groutel, F. Leduc, P. Pierre, M. Asselain, Traité du contrat d'assurance terrestre, Litec, Paris 2008, s. 110.

[26] Por. L. Villegas, Les clauses abusives dans le contrat d'assurance, ed. Universite Aix-Marseille, Presses Universitaires d'Aix-Marseille, 1998, s. 13.

[27] Por. Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, op.cit., s. 133.

[28] Por. A. Favre Rochex, G. Courtieu, op.cit., s. 14.

[29] Por. H. Groutel, F. Leduc, P. Pierre, M. Asselain, op.cit., s. 110 i literatura tam powoływana.

[30] Por. J. Kullmann, Clauses abusives et contrat d'assurance, La Revue Générale du Droit des Assurances, 1996, s. 12.

[31] Por. F. Zoll, (w:) A. Machowska, K. Wojtyczek (red.), Prawo francuskie, t. II, Kraków 2005, s. 369.

[32] Por. J. Calais-Auloy, H. Temple, op.cit., s. 8 oraz s. 213; N. Sauphanor, L'influence du droit de la consommation sur le système juridique, Bibliothèque de droit prive, tome 326, Librairie Générale de Droit et de Jurisprudence, Paris 2000, s. 5.

[33] Por. F. Steinmetz, Le droit de la consommation... peut mieux faire, (w:) Liber amicorum Jean Calais - Auloy. Etudes de droit de la consommation, Dalloz, Paris 2004, s. 1051-1052; R. Bout, M. Bruschi, S. Poillot-Peruzzetto, M. Luby, G. Cas, M. Laparre, Lamy droit economique. Concurrence. Distribution. Consommation, Lamy S.A., 2002, s. 1800-1801.

[34] Por. Y. Reinhard, S. Thomasset-Pierre, Droit commercial. Actes de commerce. Commerçants. Fonds de commerce. Concurrence. Consommation, Litec, Lexis Nexis 2008, s. 161.

[35] Por. J. Calais-Auloy, H. Temple, op.cit., s. 9 i nast.

[36] Ibidem, s. 12-13. Krytycznie wobec mieszania reguł mających na celu ochronę konsumentów z regułami, za pomocą których jedni profesjonaliści mieliby być chronieni przed innymi profesjonalistami także G. Paisant, Retour sur la notion de non-professionnel, (w:) Des contrats civils et commerciaux aux contrats de consommation. Mélanges en l'honneur du Doyen Bernard Gross, Presses Universitaires de Nancy, 2009, s. 239.

[37] Cour de Cassation, civ. 2e, 18.03.2004 r., Contrats-Concurrence-Consommation, 2004, no 76.

[38] Por. też: Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, op.cit., s. 139.

[39] Por. J. Kullmann, op.cit., s. 34.

[40] Por. J. Calais-Auloy, H. Temple, op.cit., s. 213.

[41] Por. Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 173; J. Calais-Auloy, H. Temple, op.cit., s. 213.

[42] Por. A. Kozłowska-Szczerba, (w:) A. Machowska, K. Wojtyczek (red.), Prawo francuskie, t. I, Kraków 2004, s. 255 i nast.

[43] Por. Y. Reinhard, S. Thomasset-Pierre, op.cit., s. 159.

[44] Por. N. Sauphanor, L'influence, s. 60, powołująca: J.-P. Marty, La distinction du droit civil et du droit commercial dans la législation contemporaine, Revue trimestrielle de droit commercial, 1981, s. 696.

[45] Regulowane przez Code des assurances oraz regulowane przez Code de la mutualité.

[46] Regulowane przez Code de la securité sociale.

[47] Por. H. Groutel, F. Leduc, P. Pierre, M. Asselain, op.cit., s. 7-13; J. Bigot, op.cit., s. 260.

[48] Por. G. Paisant, op.cit., s. 232-233 oraz literatura tam powoływana.

[49] Por. Rapport d'activité pour 1978, Bulletin officiel du Service des prix, 13.06.1979, s. 172, za: G. Paisant, op.cit., s. 234.

[50] Dyrektywa Rady 93/13 EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, Dz. Urz. WE z dnia 21 kwietnia 1993 r., nr L 95/29.

[51] Por. G. Paisant, op.cit., s. 235.

[52] Cour de cassation, 1re civ., 24.01.1995 r., Bulletin des arrêts de la Cour de Cassation, Chambre Civ. I. (dalej jako: Bull. Civ. I.) no 54: D. 1995. 327; na ten temat także: G. Raymond, op.cit., s. 206; Zgodnie z tą wykładnią Code de la consommation nie znajduje zastosowania do umowy ubezpieczenia podpisanej przez wynajmującego łodzie na potrzeby jego działalności w zakresie najmu, Cour de cassation, 1re civ., 23.02.1999 r., Revue générale du droit des assurances (dalej jako: RGDA) 1999, s. 325.

[53] Por. G. Paisant, op.cit., s. 236.

[54] Cour de cassation, Civ. 2e, 18.03.2004 r, dostępne na stronie Komisji Klauzul Abuzywnych: www.clauses-abisuves.fr; klauzula zawarta była w umowie ubezpieczenia, akcesoryjnej do umowy pożyczki zawartej na potrzeby zawodowe.

[55] Por. C. Larroumet, op.cit., s. 434; Cour de cassation, Civ. 1re, 5.03.2002 r., D. 2002.2052, Jurisclasseur Périodique (dalej jako : J.C.P.) 2002.II.10123, Contrats, concurrence, consommation 2002, no  115; Cour de cassation, 1re civ., 22.05.2002 r., Revue de jurisprudence de droit des affaires (dalej jako: R.J.D.A.) 2002 no 1088, D. 2002.2052, J.C.P. 2004.II.10106.

[56] Por. C. Larroumet, op.cit., s. 434.

[57] Cour de cassation, 1re civ, 15.05.2005 r., Bull. Civ. I, no 135: D. 2005.1948.

[58] Por. X. Henry, op.cit., s. 210.

[59] Cour de cassation, 1re civ., 22.05.2008 r.; Bull. Civ. I, no 145: D. 2008.1954.

[60] Por. X. Henry, op.cit., s. 212.

[61] Dekret jest w prawie francuskim aktem wydawanym przez władzę wykonawczą: Prezydenta Republiki lub Premiera, który może zawierać postanowienia o charakterze generalnym i abstrakcyjnym, nie może jednak regulować materii, która została w Konstytucji zastrzeżona dla ustawy. Zgodnie z art. 21 Konstytucji Premier zapewnia wykonywanie ustaw, w związku z czym posiada kompetencję do wydawania decyzji o znaczeniu generalnym, obowiązujących wszystkich, czyli dekretów - por. G. Cornu (red.), Vocabulaire juridique, Presses Universitaires de France, Paris 1992, s. 239 oraz P. Ardant, Institutions politiques et droit constitutionnel, L.G.D.J., Manuels, Paris 2005, s. 525.

[62] Por. J. Ghestin, L'élimination par le juge des clauses abusive en l'absence de décret d'interdiction. Un peu d'histoire, (w:) Liber amicorum Jean Calais - Auloy. Etudes de droit de la consommation, Dalloz, Paris 2004, s. 447- 458.

[63] Por. Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 185 i nast.

[64] Por. G. Raymond, op.cit., s. 209; J. Calais-Auloy, H. Temple, op.cit., s. 220 i nast.; Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 180 i nast.

[65] Por. G. Raymond, op.cit., s. 207-208.

[66] Por. Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 178-179; Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, op.cit., s. 142-143.

[67] Por. X. Henry, op.cit., s. 220.

[68] Por. J. Bigot, op.cit., s. 256.

[69] Por. L. Villegas, op.cit., s. 40-41.

[70] Prawo francuskie rozróżnia nieważność względną (na którą może powoływać się tylko osoba zainteresowana, np. przy wadach oświadczeń woli) i nieważność absolutną (na którą mogą powoływać się wszyscy zainteresowani i która może zostać stwierdzona przez sąd z urzędu). Mają jednak ten sam efekt - umowa nieważna (lub jej postanowienia) uznawana jest za niezawartą i nie wywołuje żadnych skutków - por. A. Bénabent, Droit civil. Les obligations. 11e edition, Domat 2007, s. 172 i nast.

[71] Por. Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 184; J. Calais-Auloy, H. Temple, op.cit., s. 229; Y. Reinhard, S. Thomasset-Pierre, op.cit., s. 164-165 oraz powoływani tam autorzy, którzy dostrzegają różnicę pomiędzy wspomnianymi pojęciami.

[72] Por. G. Raymond, op.cit., s. 213.

[73] Por. A. Bénabent, op.cit., s. 172-173; Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 184.

[74] Por. Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 184-185 oraz s. 387 i nast.; G. Raymond, op.cit., s. 213.

[75] Por. Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, op.cit., s. 143.

[76] Cour de cassation, 1re civ., 12.03.2002, J.C.P 2002.II.10163, Cour de cassation, 1re civ., 16.01.2001, RGDA, 2001, s. 293.

[77] Cour de cassation, 1re civ., 10.04.1996 r., R.J.D.A. 1997, no 434.

[78] Cour de cassation, 1re civ. 22.11.2007 r., no 1347 F-D; L'Argus de l'Assurance, no 7057, 25.01.2008 r., s. 36.

[79] Wyrok sądu w Toulouse, 4.05.1995 r., RGAT, 1995.624.

[80] Sąd w Lyon, 28.03.1991 r., D. 1991.449.

[81] Sąd w Orleans, 21.03.1995 r., opubl. Lamy Assurances, no 52 d.

[82] Por. É. Pataut, Clause attributives de juridiction et clauses abusive, (w:) Liber amicorum Jean Calais - Auloy. Etudes de droit de la consommation, Dalloz, Paris 2004 , s. 807.

[83] Sprawa Oceano, Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, 27 czerwca 2000 r., połączone sprawy  C-240/98 do C-244/98; sprawa Pannon, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, 4 czerwca 2009 r., sprawa C-243/08.

[84] Cour de cassation, 1re civ., 31.01.1995 r., Bull. Civ. I, 64.

[85] Cour de cassation, 1re civ., 13.07.1998 r., Bull. civ. I. 240.

[86] Cour de cassation, 1re civ., 1.02.2000 r., RGDA, 2000, 47.

[87] Sąd w Colmar, 16.06. 1995 r., RGAT, 1995.624.

[88]Cour de cassation, 1re civ., 7.12.2000 r., RGDA, 2001.44.

[89] Cour de cassation, 1re civ., 13.02.2001 r., RGDA, 2001, s. 370.

[90] Por. Y. Reinhard, S. Thomasset-Pierre, op.cit., s. 162, powołujący: X. Lagarde, Qu'est-ce qu'une clause abusive?, JCP- Jurisclaseur Periodique. Edition Entreprise, 2006, 1663.

[91] Por. Y. Picod, H. Davo, op.cit., s. 188 i nast.

[92] Por. Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, op.cit., s. 139; J. Bigot, op.cit., s. 258.

[93] Por. Y. Lambert-Faivre, L. Leveneur, op.cit., s. 137.

[94] Por. J. Calais-Auloy, H. Temple, op.cit., s. 37.

[95] J. Calais -Auloy, Propositions pour un code de la consommation. Rapport de la commission pour la codification du droit de la consommation au Premier ministre, La documentation Française, 1990.

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT