Joanna Owczarek - Jak zmieniały się zasady w trakcie gry, czyli Otwarte Fundusze Emerytalne w 2003 r.

Kończący się rok obfitował w zmiany dotyczące regulacji prawnych systemu emerytalnego. Najwięcej z nich wprowadzono do ustawy o organizacji i funkcjonowania funduszy emerytalnych oraz ustawy o przejęciu przez Skarb Państwa zobowiązań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu nieprzekazanych składek do otwartych funduszy emerytalnych.

Prawie pięć lat temu gruntownie zmieniono polski system emerytalny. Po trzech latach jego funkcjonowania można było jednak zauważyć wiele wad zastosowanych mechanizmów, stąd też narodziły się propozycje zmiany wprowadzonych rozwiązań, których ewolucję i wdrożenie można było obserwować w 2002 i 2003 roku.

Podstawowym celem wypracowanych zmian było obniżenie kosztów ponoszonych zarówno przez członków funduszy, jak i PTE przy zachowaniu maksimum bezpieczeństwa i wysokiej efektywności dokonywanych przez towarzystwa inwestycji. Do najważniejszych zmian należą:

•  ustalenie górnych limitów opłaty od składki,

•  wprowadzenie mechanizmów wynagradzających najlepiej zarządzających,

•  zmiana współczynnika naliczania opłaty za zarządzanie aktywami,

•  zmiana sposobu liczenia minimalnej stopy zwrotu.

 

Opłata od składki

Nowelizacja ustawy o funduszach emerytalnych wprowadziła jednakową dla wszystkich funduszy emerytalnych maksymalną opłatę od składek. Prowizja od przekazywanych do funduszy składek docelowo od 1 stycznia 2014 r. będzie wynosić maksymalnie 3,5%. Do tej wysokości opłaty fundusze będą dochodzić stopniowo. W okresie od dnia 1 kwietnia 2004 r. do dnia 31 grudnia 2013 r. otwarty fundusz emerytalny może pobierać opłaty wyłącznie w formie potrącenia określonej procentowo kwoty z wpłacanych składek, z tym że potrącenia dokonuje się przed przeliczeniem składek na jednostki rozrachunkowe w wysokości ustalonej w statucie. Od początku 2004 r. do końca 2010 r. opłata będzie wynosiła maksymalnie 7%. Następnie górny limit będzie zmniejszany o 0,875 punktów procentowych, aż osiągnie 3,5% w 2014 r. (tabela 1). Działania te zostały podjęte w celu uniezależnienia opłaty od stażu członkowskiego w danym otwartym funduszu emerytalnym.

Tabela 1. Maksymalna limity opłaty od składki  

Rok Górny limit opłaty
2004-2010 7%
2011 6,125%
2012 5,25%
2013 4,375%
Od 2014 3,5%
Źródło: opracowanie własne  

 

Limity opłat za zarządzanie

Członkowie otwartych funduszy emerytalnych płacą dwa rodzaje prowizji związane z uczestnictwem w funduszach:

•  opłatę dystrybucyjną pobieraną od wpływającej do OFE składki oraz

•  opłatę za zarządzanie obliczaną od wysokości zgromadzonych na rachunku aktywów.

Przy wyborze funduszu emerytalnego ubezpieczeni kierowali się przede wszystkim wysokością opłat dystrybucyjnych oferowanych przez towarzystwa, chociaż dla długoterminowego oszczędzania większe znaczenie ma opłata za zarządzanie pobierana okresowo przez towarzystwo.

Prawie wszystkie PTE ustanowiły maksymalną poziom opłaty za zarządzanie, czyli 0,05% miesięcznie (0,6% rocznie). W nowelizacji ustawy wprowadzono podział tej opłaty na część stałą (pobieraną od wielkości aktywów) oraz część zmienną (zależną od osiągniętych wyników inwestycyjnych). Część stała będzie wynosić miesięcznie maksymalnie 0,045% aktywów netto i ulega obniżeniu wraz ze wzrostem aktywów funduszu.

Otwarty fundusz emerytalny będzie pokrywać bezpośrednio ze swoich aktywów koszty zarządzania funduszem według stawki ustalonej w statucie, jednak nie przekraczającej kwot obliczonych według ustalonej skali (tabela 2). Mechanizm ten zmniejszy dochody towarzystw zarządzających otwartym funduszami emerytalnymi o największych aktywach.  

Tabela 2. Limity opłat za zarządzanie w skali miesiąca  

Wysokość aktywów netto (w mln zł)

Miesięczna opłata za zarządzanie otwartym funduszem od aktywów netto:

Ponad

Do

 

8.000

0,045% wartości aktywów netto w skali miesiąca

8.000

20.000

3,6 mln zł + 0,04% nadwyżki ponad 8.000 mln zł w skali miesiąca

20.000

35.000

8,4 mln zł + 0,032% nadwyżki ponad 20.000 mln zł w skali miesiąca

35.000

65.000

13,2 mln zł + 0,023% nadwyżki ponad 35.000 mln zł w skali miesiąca

65.000

 

20,1 mln zł + 0,015% nadwyżki ponad 65.000 mln zł w skali miesiąca

Źródło: opracowanie własne

 

Warto zwrócić uwagę na fakt, że reguły funkcjonowania towarzystw emerytalnych zostały zmienione w trakcie gry a obniżenie stałej opłaty za zarządzanie spowoduje znaczące obniżenie części przychodów PTE, szczególnie dotkliwe dla mniejszych towarzystw. Największe towarzystwa już w roku 2002 osiągnęły dodatni wynik na działalności operacyjnej, lecz dla mniejszych podmiotów obniżenie przychodów może oznaczać przejęcie przez większego partnera. Nastąpi zatem konsolidacja i większa koncentracja rynku emerytalnego.

Stopa zwrotu

Konstrukcja średniej ważonej stopy zwrotu stosowana dotychczas do oceny wyników inwestycyjnych PTE nie zmusza największych podmiotów do konkurowania efektywnością inwestowania składek. Porównując wyniki inwestycyjne poszczególnych towarzystw z rentownością innych, dostępnych na rynku instrumentów finansowych (chociażby lokat bankowych), dojdziemy do wniosku, że członkowie otwartych funduszy emerytalnych ponoszą zbyt wysokie koszty w stosunku do uzyskiwanych w zamian wyników. Obniżeniu kosztów nie sprzyja również proces konsolidacji, który rozpoczął się na rynku OFE kilka miesięcy wcześniej.

Prawie identyczne zachowania inwestycyjne powszechnych towarzystw emerytalnych postanowiono zmienić poprzez wydłużenie okresu, za jaki liczona jest średnia ważona stopa zwrotu. Wydłużenie okresu rozliczeniowego z 24 do 36 miesięcy ma na celu zachęcenie PTE do podjęcia odważniejszej polityki inwestycyjnej. Trudno jednak liczyć na wzrost efektywności inwestycji bez zaproponowania towarzystwom udziału w wypracowanych zyskach (co nastąpi poprzez wprowadzenie rachunku premiowego). Problemem będzie jedynie porównywalność inwestycji PTE z efektywnością inwestycyjną innych instytucji obecnych na rynku finansowym, których okres rozliczeniowy wynosi zwykle 12 miesięcy. Uczestnicy systemu nie będą wówczas posiadać pełnej i porównywalnej informacji o zyskowności gromadzonych przez nich środków. Analiza zyskowności różnych instrumentów finansowych będzie bowiem przypominała porównywanie teraźniejszości z odległą przeszłością.

inimalna stopa zwrotu będzie liczona na podstawie ważonych aktywami stóp zwrotu osiągniętych przez poszczególne towarzystwa emerytalne. Otwarty fundusz, który przyjmował składki co najmniej przez 36 miesięcy, będzie ustalał na koniec marca i września każdego roku wysokość stopy zwrotu za ostatnie 36 miesięcy, którą następnie przekaże do wiadomości organowi nadzoru. Organ nadzoru poda do publicznej wiadomości wysokość stóp zwrotu wszystkich funduszy oraz średnią ważoną stopę zwrotu wszystkich otwartych funduszy emerytalnych za okres 36 miesięcy. I tutaj nastąpiła kolejna zmiana! Podjęto bowiem działania w celu zmniejszenia wpływu wielkości zarządzanych aktywów na wielkość średniej i minimalnej stopy zwrotu poprzez uwzględnienie maksymalnie 15% udziału w rynku.

Podsumowując, nowe regulacje wydłużają okresy rozliczeniowe z dwóch do trzech lat, natomiast średnia ważona stopa zwrotu liczona będzie raz na pół roku, a nie raz na kwartał. Wydłużenie okresu rozliczeniowego jest uzasadnione, jeśli bowiem okres ten jest zbyt krótki, fundusze emerytalne stosujące bardziej aktywną strategię inwestowania, są za to na swój sposób karane. Takie mechanizmy spowodowały tworzenie podobnych portfeli inwestycyjnych przez wszystkie OFE. Natomiast przyjęcie do obliczeń maksymalnego 15% udziału funduszu w rynku znacznie ograniczy wpływ największych funduszy na kształtowanie minimalnej stopy zwrotu.


Rachunek premiowy

  Do tej pory fundusze karane były za osiąganie zbyt niskich stóp zwrotu, nie wynagradzano ich jednak za najwyższe stopy zwrotu. Mechanizm ten powodował, że powielanie strategii największych funduszy było opłacalne. Zmiany wprowadziły premiowanie funduszy uzyskujących najlepsze wyniki oraz zwiększenie obciążeń funduszy osiągających wyniki najsłabsze.

Istotną zmianą jest wprowadzenie konstrukcji rachunku premiowego, zgodnie z którą każdy fundusz ma obowiązek przekazywać na ten rachunek 0,005% wartości swoich aktywów netto w ostatnim dniu miesiąca. Pieniądze zgromadzone na tym rachunku zostaną rozdysponowywane w zależności od wyników zarządzającego:

•  w przypadku funduszu o najwyższej stopie zwrotu wszystkie przekazywane będą na rzecz towarzystwa;

•  w przypadku funduszu o najniższej stopie zwrotu wszystkie przekazywane będą na rzecz funduszu;

•  w przypadku funduszu o pośrednich wynikach, środki z rachunku premiowego rozdzielane będą proporcjonalnie, w zależności od wyników, pomiędzy towarzystwo i fundusz.

Rozwiązanie takie spowoduje, że wyniki działalności lokacyjnej będą miały większy wpływ na wynik towarzystwa, a zatem zarządzającym bardziej będzie zależało na osiąganiu lepszych, w porównaniu z konkurencją, wyników inwestycyjnych. W ten sposób pobudzona zostanie konkurencja między powszechnymi towarzystwami emerytalnymi.

Członkostwo w funduszu

Z punktu widzenia uczestnika systemu ważną kwestią jest sposób nabywania członkostwa w otwartym funduszu emerytalnym. I tutaj dokonano ważnych zmian. Członkiem OFE staje się osoba, która zawarła umowę z funduszem, podlega obowiązkowi ubezpieczenia emerytalnego i została wpisana do Centralnego Rejestru Członków OFE prowadzonego przez ZUS. Regulacja ta ograniczy liczbę tzw. "martwych rachunków" w rejestrach funduszy, na które do tej pory nie wpłynęła jeszcze żadna składka. Sytuacja taka spowodowana była przede wszystkim zawieraniem umów z osobami, które nie podlegały ubezpieczeniu oraz opóźnieniom w przekazywaniu składek przez ZUS. Na redukcję liczby martwych rachunków i poprawę efektywności systemu emerytalnego wpłynie również obowiązek wymiany informacji o członkach funduszy pomiędzy ZUS i OFE.

Pozytywnie należy również ocenić zmiany dążące do zmniejszenia kosztów systemowych poprzez przesyłanie informacji o wynikach funduszu listami zwykłymi zamiast poleconych czy publikowanie informacji o strukturze aktywów na ogólnodostępnej stronie internetowej.


Opłaty za zmianę członkostwa

Pewnym utrudnieniem dla członków funduszy emerytalnych , a także dla PTE, pociągającym za sobą koszty, będzie wprowadzenie zasady, że zmiana funduszu przed upływem 2 lat, powoduje opłatę, wnoszoną ze środków własnych osoby zmieniającej fundusz. Ponieważ nowelizacja ustawy zlikwidowała możliwość stosowania zróżnicowanej opłaty od składki w odniesieniu do członków tego samego OFE, jedynym argumentem, który zmusi ubezpieczonego do przemyślenia zmiany funduszu będzie wniesienie opłaty z własnej kieszeni.

Opłata ta nie będzie mogła wynosić więcej niż 20% minimalnego wynagrodzenia.

Korzyści członków OFE i obniżka przychodów PTE

Nowelizacja ustawy odbywała się pod hasłem zwiększenia efektywności II filaru systemu emerytalnego i zapewnienia większych korzyści członkom otwartych funduszy emerytalnych. Izba Gospodarcza Towarzystw Emerytalnych dokonała oszacowania wpływu wprowadzonych zmian na sytuację członków OFE i sytuację finansową funduszy w latach 2004-2020.

Korzyści członków funduszy emerytalnych wynikające z nowej ustawy (w szczególności ze zmiany opłaty od składki i opłaty za zarządzanie) zostały przedstawione w tabeli 3. Na podstawie analizy zestawionych danych można stwierdzić, że nowa ustawa rzeczywiście spowoduje zmniejszenie kosztów uczestnictwa w drugim filarze systemu emerytalnego. Dotyczy to szczególnie pobieranych opłat od składki, które zmniejszą się średnio w 1,1 punktu procentowego w odniesieniu do wpłaconych składek.

 

Tabela 3. Symulacja korzyści członków OFE w latach 2004-2020 w konsekwencji wprowadzenia nowych przepisów.

OFE

Prowizja od składki

Opłata za zarządzanie

Koszty łącznie 

Obecne prawo

Nowa ustawa

Obecne prawo

Nowa ustawa

Obecne prawo

Nowa ustawa

AIG

8,5%

5,3%

2,4%

5,6%

10,9%

10,8%

Allianz

4,1%

4,3%

6,9%

6,5%

10,9%

10,9%

Bankowy

7,5%

5,3%

6,7%

6,4%

14,2%

11,7%

CU

4,0%

3,8%

6,9%

4,8%

10,9%

8,6%

Credit Suisse L&P

5,3%

4,5%

6,8%

6,5%

12,1%

11,0%

Dom

4,5%

4,1%

6,9%

6,5%

11,4%

10,6%

Ergo Hestia

7,9%

5,3%

6,7%

6,4%

14,6%

11,7%

Generali

9,0%

5,3%

2,2%

5,8%

11,2%

11,1%

ING

5,8%

4,7%

3,6%

5,2%

9,4%

9,9%

Kredyt Bank

8,0%

5,3%

6,7%

6,4%

14,7%

11,7%

Pekao

4,6%

4,6%

6,9%

6,5%

11,5%

11,1%

Pocztylion

6,1%

5,3%

6,7%

6,4%

12,9%

11,7%

Polsat

8,5%

5,3%

6,7%

6,4%

15,2%

11,7%

Sampo

8,0%

5,3%

6,6%

6,4%

14,6%

11,6%

Skarbiec

5,9%

4,8%

6,8%

6,4%

12,7%

11,2%

Złota Jesień PZU

5,8%

5,3%

6,8%

5,6%

12,6%

10,9%

Średnia ważona

5,7%

4,6%

5,6%

5,5%

11,3%

10,1%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych IGTE.

 

Dla zobrazowania wielkości oszczędności członków funduszy z tytułu wprowadzenia nowych przepisów, warto przeprowadzić symulację. Przy założeniu, że ubezpieczony jest członkiem OFE od 1999 r., na jego rachunek w latach 2004-2020 regularnie wpływa składka w wysokości 100 zł miesięcznie i nie uwzględnia się zysków inwestycyjnych, zgromadzony kapitał wyniesie 20.400 zł. Z analizy tej wynika, że stan kont emerytalnych, dzięki regulacjom wprowadzonych przez ustawę, w ciągu 17 lat powiększy się średnio o 1,3%. W kwocie pieniężnej jest to średnio 238,34 zł, w stosunku do zgromadzonego przez ten czas kapitału 20.400 zł. Warto zauważyć, że ta średnia kwota w różnych funduszach emerytalnych rozkłada się w sposób nieproporcjonalny - od 8 zł do 707,37 zł. Gdyby w szacunku uwzględnić kapitał początkowy, zgromadzony od 1999 roku, którego wysokość przyjęto na 4000 zł, to osiągnięty efekt zmniejsza się do 1,1%. 

 

Tabela 4. Korzyści członka OFE wskutek wprowadzenia nowych przepisów

OFE

 

Zmiana udziału kosztów we 

wpłaconej składce nominalna

Wzrost portfela z tytułu spadku kosztów

Prowizja
od składki

Opłata
za zarządzanie

koszty 

łącznie

łącznie przed

łącznie po

wzrost

przyrost

AIG

-3,3%

3,2%

0,0%

18.185,28

18.193,28

8,00

0,04%

Allianz

0,3%

-0,4%

-0,1%

18.166,40

18.184,10

17,70

0,10%

Bankowy

-2,3%

-0,3%

-2,6%

17.498,59

18.020,72

522,14

2,98%

Commercial Union

-0,2%

-2,1%

-2,3%

18.177,22

18.641,26

464,04

2,55%

Dom

-0,4%

-0,3%

-0,8%

18.080,42

18.234,26

153,84

0,85%

Kredyt Bank

-2,8%

-0,2%

-3,0%

17.402,83

18.013,41

610,58

3,51%

ING Nationale Nederlanden

-1,1%

1,5%

0,5%

18.473,68

18.375,68

-98,00

-0,53%

Sampo

-2,8%

-0,2%

-3,0%

17.417,62

18.023,53

605,90

3,48%

Ergo Hestia

-2,7%

-0,2%

-2,9%

17.415,70

18.013,41

597,70

3,43%

Pekao

0,0%

-0,4%

-0,4%

18.064,16

18.136,81

72,64

0,40%

Pocztylion

-0,9%

-0,3%

-1,2%

17.771,49

18.013,35

241,86

1,36%

Polsat

-3,3%

-0,2%

-3,5%

17.306,03

18.013,41

707,37

4,09%

Skarbiec

-1,1%

-0,4%

-1,5%

17.809,38

18.121,80

312,41

1,75%

Credit Suisse L&P

-0,8%

-0,3%

-1,1%

17.935,22

18.159,03

223,81

1,25%

Złota Jesień

-0,6%

-1,1%

-1,7%

17.832,83

18.176,60

343,77

1,93%

Generali

-3,8%

3,6%

-0,1%

18.117,21

18.140,17

22,96

0,13%

Średnia ważona*

-1,1%

-0,1%

-1,2%

18.095,84

18.334,18

238,34

1,3%

 

Żródło: Izba Gospodarcza Towarzystw Emerytalnych

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT