Marcin Bielecki - Dotowane ubezpieczenia rolne - Monitor Ubezpieczeniowy nr 51 - grudzień 2012

Wstęp

Ubezpieczenia rolne stanowią szeroką i zróżnicowaną grupę ubezpieczeń. Podstawowymi kryteriami podziału jest kryterium obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia przez rolnika. Pośród ubezpieczeń rolnych warto również wyodrębnić te umowy ubezpieczenia, które są dofinansowywane i dotowane ze środków Skarbu Państwa.

Ubezpieczenia rolne obowiązkowe czy dobrowolne?

Do obowiązkowych ubezpieczeń rolnych zaliczamy:

1.      ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego, zwane dalej „ubezpieczeniem OC rolników" wskazane w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 z późn. zm.);

2.      ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych, zwane dalej „ ubezpieczeniem budynków rolniczych" wskazane w art. 4 ust 3 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK;

3.      ubezpieczenie upraw zbóż, kukurydzy, rzepaku, rzepiku, chmielu, tytoniu, warzyw gruntowych, drzew i krzewów owocowych, truskawek, ziemniaków, buraków cukrowych lub roślin strączkowych, od zasiewu lub wysadzenia do ich zbioru, od ryzyka wystąpienia szkód spowodowanych przez huragan, powódź, deszcz nawalny, grad, piorun, obsunięcie się ziemi, lawinę, suszę, ujemne skutki przezimowania oraz przymrozki wiosenne wskazane w art. 3 ust 1 pkt. 1 ustawy z dnia z dnia 7 lipca 2005 r. o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich (Dz.U. Nr 150, poz. 1249 z późn. zm.).

Na marginesie warto zauważyć, że nie każde ubezpieczenie obowiązkowe musi być zawarte przez każdego rolnika. Wynika to z faktu, że we wszystkich przypadkach osobą, na której spoczywa obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia jest rolnik, jednakże definicja rolnika w obu ustawach ma różny zakres.

            Ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK w art. 2 ust. 1 pkt 12 definiuje rolnika jako osobę fizyczną, w której posiadaniu lub współposiadaniu jest gospodarstwo rolne.

            Natomiast ustawa o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt w art. 10c ust. 1 określa rolnika jako osobę fizyczną lub prawną, bądź grupę osób fizycznych lub prawnych, których gospodarstwo znajduje się na terytorium Unii Europejskiej oraz które prowadzą działalność rolniczą. Jednocześnie obowiązany do zawarcia umowy ubezpieczenia jest tylko ten rolnik, który uzyskał płatności bezpośrednie w rozumieniu przepisów o płatnościach w ramach systemu wsparcia bezpośredniego.

            Zatem jak widać umowy ubezpieczenia OC rolników oraz ubezpieczenia budynków rolniczych musi zawrzeć dużo szersza grupa niż ubezpieczenie upraw.

            Inne umowy ubezpieczeń proponowane rolnikom (np. ubezpieczenie pasiek, ubezpieczenie hodowli i chowu stawowego ryb, ubezpieczenie mienia ruchomego w gospodarstwie, ubezpieczenie drobiu, ubezpieczenie ochrony prawnej rolników, ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków czy ubezpieczenia na życie) mają charakter dobrowolny.

Które umowy ubezpieczenia są dofinansowywane?

            Ustawa o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich przewiduje dwa rodzaje umów ubezpieczenia, które zasługują na szczególne wsparcie z budżetu państwa poprzez dofinansowanie składki oraz dotacje dla zakładów ubezpieczeń. Są to ubezpieczenia:

1)      upraw zbóż, kukurydzy, rzepaku, rzepiku, chmielu, tytoniu, warzyw gruntowych, drzew i krzewów owocowych, truskawek, ziemniaków, buraków cukrowych lub roślin strączkowych, od zasiewu lub wysadzenia do ich zbioru, od ryzyka wystąpienia szkód spowodowanych przez huragan, powódź, deszcz nawalny, grad, piorun, obsunięcie się ziemi, lawinę, suszę, ujemne skutki przezimowania oraz przymrozki wiosenne;

2)      bydła, koni, owiec, kóz, drobiu lub świń od ryzyka wystąpienia szkód spowodowanych przez huragan, powódź, deszcz nawalny, grad, piorun, obsunięcie się ziemi, lawinę oraz w wyniku uboju z konieczności.

Pozostałe umowy ubezpieczenia (bez względu na to czy ich zawarcie jest obowiązkiem rolnika czy też zależy wyłącznie od jego woli) nie są finansowo wspierane przez państwo.

Po co dotować ubezpieczenia rolne?

            Dotowane ubezpieczenia rolne pomimo szeregu czynników ograniczających ich zakres, potencjalnie mogą mieć dla rolników bardzo duże znaczenie. Zniszczenie upraw czy też padnięcie zwierząt faktycznie może pozbawić na danym obszarze całą grupę społeczną realnych dochodów. Stanowić to może istotny problem społeczny, a w konsekwencji może się zdarzać, że wymusi to interwencje pomocowe organów państwa. Dodatkowo utrata plonów czy zwierząt oznacza nie tylko trudności z zaspokojeniem bieżących potrzeb, ale i dalszego prowadzenia produkcji rolnej. Dobitnie pokazały to katastrofy naturalne, które kilkakrotnie miały miejsce w przeciągu ostatnich piętnastu lat (żeby przypomnieć tylko powodzie z 1997 r. i 2010 r. oraz susze z 2006 r. i 2008 r.).

            Do momentu wejścia w życie ustawy o dopłatach do ubezpieczeń upraw rolnych i zwierząt gospodarskich (9 września 2005 r.) produkcja roślinna oraz zwierzęca w gospodarstwach rolnych objęta była dobrowolnym ubezpieczeniem oferowanym przez niektóre zakłady ubezpieczeń na zasadach komercyjnych. W chwili tworzenia ustawy szacowano, że z ubezpieczeń upraw rolnych i zwierząt gospodarskich korzystało kilka procent rolników, a ochroną ubezpieczeniową objęte było ok. 20% podstawowej produkcji roślinnej i zwierzęcej.

Zakres ochrony i dopłaty

W przypadku ubezpieczenia upraw rolnych ochroną ubezpieczeniową można objąć niektóre zboża (pszenica, pszenżyto, jęczmień, żyto, owies, proso) rzepak, rzepik, kukurydza na ziarno i na paszę, buraki cukrowe, rośliny strączkowe, warzywa gruntowe, drzewa i krzewy owocowe, truskawki, chmiel, tytoń - od ryzyka huraganu, powodzi, deszczu nawalnego, gradu, pioruna, lawiny, obsunięcia się ziemi, suszy, ujemnych skutków przezimowania i przymrozków wiosennych. Umowa ubezpieczenia może, ale nie musi obejmować wszystkich ryzyk. Obowiązek ubezpieczenia upraw rolnych uważa się za spełniony, jeżeli od dnia 1 lipca roku następującego po roku, za który rolnik uzyskał płatności bezpośrednie, w okresie 12 miesięcy, ochroną ubezpieczeniową objęte jest co najmniej 50% powierzchni upraw wskazywanych przez ustawę w zakresie co najmniej jednego z ryzyk (huragan, powódź, deszcz nawalny, grad, uderzenie pioruna, obsunięcie się ziemi, lawina, susza, ujemne skutki przezimowania lub przymrozki wiosenne).

W przypadku ubezpieczenia zwierząt gospodarskich ochroną ubezpieczeniową objęte mogą być następujące zwierzęta: konie, bydło, owce, kozy, świnie, drób.

Zakres ubezpieczenia obejmuje: padnięcie zwierzęcia (śmierć zwierzęcia wskutek wyszczególnionych zdarzeń losowych) oraz ubój z konieczności (na zlecenie lekarza weterynarii, jeżeli zwierzę zostało okaleczone w wyniku zdarzeń losowych i nie rokuje wyleczenia). Rolnik ubezpieczony jest od śmierci zwierzęcia na skutek działania huraganu, powodzi, deszczu nawalnego, gradu, uderzenia pioruna, obsunięcia się ziemi, lawiny oraz w wyniku uboju z konieczności.

Warto zwrócić uwagę, że pojęcia stanowiące podstawę dochodzenia odszkodowania (np. zjawisko huraganu, obsunięcia się ziemi, deszczu nawalnego itd.) zostały zdefiniowane w ustawie.

Minister rolnictwa jest zobowiązany zawrzeć umowy z zakładami ubezpieczeń w sprawie dopłat do składek rolników za ubezpieczenie upraw i zwierząt gospodarskich. Umowy te zawierane są na rok kalendarzowy w terminie do dnia 31 grudnia roku poprzedzającego rok, w którym umowy mają obowiązywać.

Umowy w sprawie dopłat określają:

-  warunki ubezpieczenia upraw i zwierząt;

-  wysokość stawek taryfowych;

-  wysokość limitu dopłat;

-  wskazanie powierzchni upraw i liczby zwierząt przewidzianych do objęcia ubezpieczeniem;

-  warunki likwidacji szkód, w tym zasady i tryb ustalania wysokości szkód;

-  sposób i terminy przekazywania i rozliczania środków na dopłaty;

-  sposób przeprowadzania kontroli w zakresie realizacji umów w sprawie dopłat i umów ubezpieczenia;

-  warunki zwrotu dopłat w przypadku ich wykorzystania niezgodnie z przeznaczeniem, pobrania nienależnie lub w nadmiernej wysokości.

Rolnik zawiera umowę ubezpieczenia obowiązkowego z wybranym przez siebie zakładem ubezpieczeń spośród czterech, z którymi Minister Rolnictwa zawarł umowy w sprawie dopłat do składek z tytułu zawarcia w danym roku umów ubezpieczenia. W 2012 r. były to: 

  • Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w Warszawie;
  • Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych „TUW" z siedzibą w Warszawie;
  • Concordia Polska Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych z siedzibą w Poznaniu;
  • HDI Asekuracja Towarzystwo Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w Warszawie.

            Początek odpowiedzialności ubezpieczyciela uzależniony jest od ryzyka, którego dotyczy umowa. W przypadku ryzyka szkód wywołanych przez powódź i suszę jest to okres 30 dni od dnia zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego; w przypadku ryzyka szkód wywołanych przez grad i przymrozki wiosenne jest to okres 14 dni od dnia zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego, a w przypadku ryzyka szkód wywołanych przez ujemne skutki przezimowania, początek odpowiedzialności wyznaczany jest datą zawarcia umowy, przy czym umowę ubezpieczenia ryzyka ujemnych skutków przezimowania można zawrzeć do 30 listopada.

Dopłaty są wypłacane przez ministerstwo rolnictwa bezpośrednio na rachunek zakładów ubezpieczeń co kwartał zgodnie z wnioskami zakładów ubezpieczeń wykazującymi zawarcie umów ubezpieczenia mających stanowić podstawę dopłaty. W efekcie składki płacone bezpośrednio przez ubezpieczających rolników są ­de facto tylko częścią składki należnej ubezpieczycielowi.

W przypadku ubezpieczenia upraw, dopłaty wynoszą do 50% należnej składki, ale nie mniej niż 40% składki z tytułu ubezpieczenia upraw, o ile określone przez zakłady ubezpieczeń stawki taryfowe ubezpieczenia nie przekroczą:

a)  przy ubezpieczeniu upraw zbóż, kukurydzy, rzepaku jarego, rzepiku, ziemniaków lub buraków cukrowych - 3,5% sumy ubezpieczenia upraw;

b) przy ubezpieczeniu rzepaku ozimego, warzyw gruntowych, chmielu, tytoniu, drzew i krzewów owocowych, truskawek lub roślin strączkowych - 5% sumy ubezpieczenia.

W przypadku rozdzielenia rodzajów ryzyka, suma ubezpieczenia danej uprawy dotyczy wszystkich rodzajów ryzyka. W przypadku ubezpieczenia zwierząt dopłata do składki wynosi 50%, ale nie mniej niż 40% składki z tytułu ubezpieczenia zwierząt, o ile określone przez zakłady ubezpieczeń stawki taryfowe ubezpieczenia nie przekraczają 0,5% sumy ubezpieczenia.

Jeżeli zakłady ubezpieczeń ustalą stawki taryfowe za ubezpieczenia wyższe niż opisane powyżej, ale mniejsze niż 6% sumy ubezpieczenia, dopłaty do składek przysługują w opisanej wysokości. Jeżeli zaś stawki taryfowe przekroczą 6% sumy ubezpieczenia to dopłaty nie będą przysługiwały.

Limity sum ubezpieczenia

Minister rolnictwa każdego roku (do 30 listopada) wydaje rozporządzenie określające maksymalne sumy ubezpieczenia dla poszczególnych upraw rolnych i zwierząt gospodarskich na rok następny. W tych granicach rolnik z zakładem ubezpieczeń ustala indywidualnie sumę ubezpieczenia.

Zgodnie rozporządzeniem Ministra Rolnictwa z dnia z dnia 29 listopada 2012 r. (Dz. U. poz. 1338) w 2013 r. maksymalne sumy ubezpieczenia:

1)        1 ha upraw rolnych wynoszą:

a)      8100 zł - dla zbóż,

b)      9000 zł - dla kukurydzy,

c)      12 300 zł - dla rzepaku i rzepiku,

d)     36 700 zł - dla chmielu,

e)      26 500 zł - dla tytoniu,

f)       83 000 zł - dla warzyw gruntowych,

g)      55 600 zł - dla drzew i krzewów owocowych,

h)      50 000 zł - dla truskawek,

i)        32 200 zł - dla ziemniaków,

j)        12. 200 zł - dla buraków cukrowych,

k)      15 600 zł - dla roślin strączkowych;

2)        1 sztuki zwierzęcia wynoszą:

a)    15 200 zł - dla bydła,

b)   10 500 zł - dla koni,

c)    820 zł - dla owiec,

d)   800 zł - dla kóz,

e)    2000 zł - dla świń,

f)    53 zł - dla kur, perlic i przepiórek,

g)   65 zł - dla kaczek,

h)   250 zł - dla gęsi,

i)     142 zł - dla indyków,

j)     760 zł - dla strusi.

Również corocznie w terminie do 30 listopada, rozporządzenie wydaje Rada Ministrów określając wysokość dopłat. W ostatnich latach Rada Ministrów ustalała poziom dopłat na poziomie 50% składki.

Spełnienie obowiązku zawarcia umowy

            Rolnik, który nie spełnił obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia upraw obowiązany jest wnieść opłatę za niespełnienie tego obowiązku. Wysokość opłaty stanowi równowartość w złotych 2 euro od każdego hektara, wobec którego nie został spełniony obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia. Rolnik ma obowiązek zapewnić ochronę ubezpieczeniową co najmniej 50% powierzchni upraw w zakresie przynajmniej jednego ryzyka.

            Opłata jest ustalana przy zastosowaniu średniego kursu ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski, według tabeli kursu w roku kontroli. Opłatę wnosi się na rzecz gminy właściwej ze względu na miejsce zamieszkania albo siedzibę rolnika.

            Może dojść do sytuacji, w której rolnik pomimo zobowiązania do zawarcia umowy ubezpieczenia, nie będzie mógł tego zrobić. Są to sytuacje, gdy żaden z ubezpieczycieli nie zaoferuje takiego produktu oraz jeżeli co najmniej dwóch ubezpieczycieli (spośród zakładów ubezpieczeń, które zawarły umowę w sprawie dopłat z ministrem rolnictwa) na piśmie odmówi zawarcia umowy ze składką za ubezpieczenie nie większą niż 6% sumy ubezpieczenia. Oczywiście w takiej sytuacji rolnik nie jest zobowiązany do wniesienia opłaty za niespełnienie obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia.

Dofinansowanie składek za umowy ubezpieczenia ze środków budżetu państwa stanowi jedynie część wsparcia dla ubezpieczeń rolniczych przewidzianego w ustawie.

Dotacje celowe

Drugim elementem systemu wsparcia są dotacje celowe na pokrycie części odszkodowań wypłaconych rolnikom z tytułu szkód spowodowanych przez suszę. Dotacja celowa przysługuje zakładom ubezpieczeń, które zawarły z ministrem rolnictwa umowy w sprawie dopłat, a także innym zakładom ubezpieczeń, które zawarły umowy ubezpieczenia obowiązkowego upraw.

Wysokość dotacji celowej ustala się w wysokości 60% różnicy pomiędzy łączną kwotą odszkodowań wypłaconych w danym roku kalendarzowym z tytułu szkód spowodowanych przez suszę, na podstawie umów ubezpieczenia upraw oraz umów obowiązkowego ubezpieczenia tych upraw, a kwotą stanowiącą 90% sumy składek uiszczonych w danym roku kalendarzowym z tytułu zawarcia tych umów (w zakresie ubezpieczenia od ryzyka suszy) łącznie z dopłatami do tych składek wypłaconymi zakładowi ubezpieczeń w danym roku kalendarzowym.

Zakończenie

Tak więc z perspektywy rolnika uzyskuje on ochronę ubezpieczeniową (aczkolwiek trzeba dodać, że w zakresie, który niekoniecznie musi odpowiadać wartości rynkowej jego strat z uwagi na limit sumy ubezpieczenia ustalany rozporządzeniem ministra rolnictwa) płacąc połowę należnej składki, zaś zakłady ubezpieczeń mają szansę uzyskać dotację celową w razie konieczności wypłaty odszkodowań na skutek suszy.

Dotowane ubezpieczenia rolne potencjalnie mają duży potencjał społeczny, w szczególności w zakresie zmniejszania skutków katastrof naturalnych o dużym zasięgu terytorialnym. Oczywiście nie jest to rynek, którego nie trapią żadne problemy (małe zainteresowanie zakładów ubezpieczeń, niska świadomość ubezpieczeniowa rolników, limity wartości upraw i zwierząt często w praktyce wyznaczane sytuacją budżetu państwa i inne). Warto jednak zauważyć, że po raz pierwszy od początku transformacji ustrojowej (kiedy liczba obowiązkowych ubezpieczeń rolniczych wyraźnie się zmniejszyła) widać regularny wzrost liczby zawieranych umów i powierzchni upraw objętych ochroną.

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT