Pełnomocnictwo

Ogólną zasadą składania oświadczeń woli jest to, że - o ile ustawa nie przewiduje odrębnych uregulowań - może być ono złożone w każdej formie, w konsekwencji ta sama zasada dotyczy także pełnomocnictw. Zgodnie z art. 99 k.c. jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest forma szczególna (np. zwykła forma pisemna, akt notarialny, forma pisemna z poświadczeniem podpisu, forma pisemna z poświadczeniem daty) pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie, przy czym rygor nieważności prawnej musi wynikać z przepisów. Przepisy regulujące kwestie ubezpieczeń nie przewidują rygoru nieważności dla oświadczeń, które nie zostały złożone w formie szczególnej co oznacza, że pełnomocnictwo dla ważności tej czynności także nie musi przybierać formy szczególnej. Co więcej, w przypadku podjęcia czynności związanych z postępowaniem likwidacyjnym prowadzonym przez zakład ubezpieczeń, zachowanie formy pisemnej, czy innych form szczególnych nie jest w ogóle wymagane. W postępowaniu likwidacyjnym oświadczenia można zatem składać także w formie ustnej, choć wówczas nie można wykluczyć problemów natury dowodowej. W odniesieniu do oświadczeń składanych przez ubezpieczonego, ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych w kilku przypadkach przewiduje jednak wymóg pisemności, wyjątki te jednak nie dotyczą procesu likwidacji szkody. W zakresie umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych obowiązek pisemności wprowadza art. 28 ust. 1 (wypowiedzenie umowy w celu uniknięcia zawarcia kolejnej umowy), art. 28a ust. 1 (wypowiedzenie w przypadku podwójnego ubezpieczenia), art. 29 ust. 3 (niezarejestrowanie pojazdu w ciągu 30 dni od zawarcia umowy ubezpieczenia), art. 31 ust. 1 (wypowiedzenie umowy w przypadku przejścia lub przeniesienia prawa własności pojazdu), art. 31 ust. 4 (wypowiedzenie przez właściciela pojazdu umowy zawartej przez posiadacza pojazdu niebędącego jego właścicielem, po przeniesieniu na właściciela posiadania pojazdu) oraz art. 32 ust. 1 (poinformowanie zakładu ubezpieczeń o fakcie zbycia pojazdu i danych nabywcy). Analogiczne regulacje zostały wprowadzone w odniesieniu do ubezpieczenia OC rolnika oraz ubezpieczenia budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego.

Jednakże złożenie w innej formie oświadczenia, które winno być złożone na piśmie nie skutkuje nieważnością tego oświadczenia. Nie licząc wymogu pisemności powyżej wskazanych oświadczeń woli, zarówno kodeks cywilny w zakresie dotyczącym ubezpieczeń, jak i przepisy ustaw ubezpieczeniowych nie nakładają na poszkodowanych obowiązku zachowania jakiejkolwiek formy szczególnej oświadczeń. Również i przepisy regulujące kwestie wiązane z pełnomocnictwem nie nakładają na pełnomocników występujących w sprawach związanych z umową ubezpieczenia wymogu przedkładania zakładom ubezpieczeń pełnomocnictw w formie pisemnej, czy też w innych formach szczególnych. Wymóg zachowania formy pisemnej pełnomocnictwa pod rygorem nieważności istnieje jedynie wówczas, gdy posiadane przez pełnomocnika pełnomocnictwo jest pełnomocnictwem ogólnym, tj. upoważniającym do podjęcia wszelkich czynności w zakresie zwykłego zarządu. W przypadku postępowania likwidacyjnego, działanie na podstawie pełnomocnictwa obejmuje wyłącznie czynności prawne związane z procesem likwidacji szkody, dlatego też nie jest wymagane pełnomocnictwo ogólne, a więc nie musi być sporządzone na piśmie. Przedkładane w procesie likwidacji szkody pełnomocnictwo jest zazwyczaj pełnomocnictwem rodzajowym, które określa rodzaj czynności prawnych objętych umocowaniem oraz ich przedmiot lub pełnomocnictwo szczególne, tj. obejmujące umocowanie do dokonania konkretnych czynności, oznaczonych także co do ich liczby. Dodać należy, iż zakres udzielonego pełnomocnictwa zależy jedynie od mocodawcy, jako że nie jest to pełnomocnictwo procesowe, którego zakres określa art. 91 k.p.c. 

Zauważyć trzeba także, iż  zgodnie z art. art. 101, 102 k.c. udzielone pełnomocnictwo może być w każdym czasie odwołane i wówczas pełnomocnik jest zobowiązany zwrócić mocodawcy dokument pełnomocnictwa. Do tego jednak momentu pełnomocnictwo jest ważne i wywołuje skutki prawne. W związku z powyższym, fakt okazania dokumentu pełnomocnictwa oznacza, iż pełnomocnictwo to nie zostało cofnięte, a jego zakres nie został zmieniony. W świetle powyższych regulacji prawnych, wątpliwości budzi stanowisko niektórych zakładów ubezpieczeń, zgodnie z którym upoważnienie do podejmowania czynności w toku postępowania likwidacyjnego, w tym do odbioru świadczenia, jest ważne jedynie wówczas, gdy zostanie sporządzone przez osobę uprawnioną do odszkodowania w obecności pracownika zakładu ubezpieczeń, bądź też zostanie potwierdzone notarialnie lub w inny urzędowy sposób. Żaden przepis prawa nie ustanawia takiego obowiązku dla ważności udzielonego pełnomocnictwa, co ma szczególne znaczenie w przypadku pełnomocnictw udzielanych reprezentantom zawodów prawniczych.

Oceniając wiarygodność pełnomocnictwa, którym posługuje się radca prawny lub adwokat warto zauważyć, iż zgodnie z art. 89 § 1 k.p.c., w przypadku sporządzenia odpisu pełnomocnictwa, adwokat i radca prawny mogą sami uwierzytelniać te odpisy, co wskazuje na szczególny charakter zawodów prawniczych w kontekście wiarygodności dokumentu, wykorzystywanego przez reprezentantów tych zawodów. Mowa tu oczywiście o odpisach dokumentu sporządzonych w formie innej, niż notarialna - odpis bowiem notarialny, będąc sporządzonym przez notariusza, z istoty swej nie wymaga żadnego dodatkowego poświadczenia.

Zawody prawnicze są zawodami zaufania publicznego i z istoty swej muszą mieć szerokie uprawnienia, podlegając przy tym odpowiedzialności dyscyplinarnej przewidzianej w korporacyjnych przepisach tych zawodów. Warto również nadmienić, iż także art. 129 § 3 k.p.c. wskazuje na wagę czynności dokonanej przez przedstawiciela zawodu prawniczego. Stanowi on bowiem, iż zawarte w odpisie dokumentu poświadczenie przez adwokata lub radcę prawnego zgodności z oryginałem tego dokumentu ma charakter dokumentu urzędowego. Zgodnie zaś z art. 244 k.p.c., dokumenty urzędowe  stanowią dowód tego, co zostało w nich  zaświadczone. Jeśli sąd w postępowaniu cywilnym uznaje pełnomocnictwo udzielone radcy prawnemu lub adwokatowi, nie wymagając jakiegokolwiek potwierdzenia tego dokumentu, jak również wobec faktu, iż sam radca prawny lub adwokat ma uprawnienie do poświadczenia odpisu dokumentu, którym się posługuje,  powstaje pytanie o przyczynę kwestionowania przez zakłady ubezpieczeń wiarygodności tych dokumentów, czego nie czyni nawet sąd pomimo nieporównywalnie większej wagi prowadzonego przez sąd postępowania.

Dlatego też, w opinii Rzecznik, żądania stawiane przez zakłady ubezpieczeń w zakresie uwierzytelniania przez poszkodowanych - bądź potwierdzania w inny sposób - pełnomocnictw udzielanych adwokatom i radcom prawnym są niezrozumiałe i nie znajdują uzasadnienia w obowiązujących przepisach. Przeciwnie, wobec niekwestionowanych szerokich uprawnień procesowych przedstawicieli zawodów prawniczych, a więc uprawnień do podejmowania działań w postępowaniu niezwykle istotnym i skomplikowanym, kwestionowanie przez zakłady ubezpieczeń pełnomocnictw uprawniających adwokatów lub radców prawnych do uczestniczenia w postępowaniu likwidacyjnym należy oceniać w kategoriach działań utrudniających sprawne zakończenie tego postępowania. Żądanie notarialnego - a więc dokonanego przez przedstawiciela zawodu prawniczego - potwierdzenia pełnomocnictwa udzielonego i okazywanego przez innego przedstawiciela zawodu prawniczego musi być uznane za co najmniej kuriozalne. Oba te zawody są zawodami zaufania publicznego, którym nadano szerokie uprawnienia procesowe i nie ma podstaw, by kwestionować wiarygodność podejmowanych przez nich działań pozaprocesowych. Często nie są także honorowane pełnomocnictwa w zwykłej formie pisemnej udzielone podmiotom trudniącym się zawodowo uzyskiwaniem odszkodowań, tzw. kancelariom odszkodowawczym. Argumentacja zakładów ubezpieczeń w postaci istnienia obowiązku należytego wykonania zobowiązania, co zdaniem ubezpieczycieli uzasadnia żądanie notarialnego potwierdzenia ważności pełnomocnictwa lub sporządzenia pełnomocnictwa w siedzibie zakładu ubezpieczeń, wydaje się jednak niewystarczająca, a kwestionowanie pełnomocnictwa okazanego przez profesjonalne podmioty uczestniczące w postępowaniu likwidacyjnym w imieniu poszkodowanego wydaje się być zbyt daleko posuniętą ostrożnością - tym bardziej, że kancelarie odszkodowawcze działające na danym terenie są już zazwyczaj zakładom ubezpieczeń znane z wcześniejszych postępowań. Nadto, w przypadku jakichkolwiek wątpliwości zakłady ubezpieczeń mają możliwość skontaktowania się w dowolny sposób z poszkodowanym, uzyskując potwierdzenie udzielonego pełnomocnictwa bez żądania dostarczenia pełnomocnictwa w formie szczególnej lub sporządzenia go w siedzibie zakładu ubezpieczeń. Z informacji posiadanych przez Rzecznik Ubezpieczonych, niektóre zakładu ubezpieczeń takie działania podejmują.

Wątpliwości zatem budzi stanowisko niektórych zakładów ubezpieczeń, które uznają pełnomocnictwo jedynie wówczas, gdy zostanie podpisane przez osobę uprawnioną do odszkodowania w obecności pracownika zakładu ubezpieczeń, bądź też gdy pełnomocnictwo to zostanie potwierdzone notarialnie. Żaden bowiem przepis prawa nie uzależnia ważności udzielonego pełnomocnictwa od spełnienia jednego z tych warunków, co oznacza iż z formalnego punktu widzenia zakład ubezpieczeń nie powinien stawiać tego rodzaju wymogów. Na marginesie dodać należy, iż stawiany przez towarzystwa warunek osobistego stawiennictwa osoby poszkodowanej w zakładzie ubezpieczeń w celu podpisania pełnomocnictwa nie będzie mógł być spełniony w przypadku osoby, która z jakichkolwiek przyczyn (np. choroba, pobyt za granicą itp.) nie jest w stanie osobiście skontaktować się z zakładem ubezpieczeń, aby złożyć na pełnomocnictwie podpis w obecności pracownika zakładu ubezpieczeń, lub też uzyskać pełnomocnictwo notarialne, którego sporządzenie wiąże się nierzadko z trudnościami natury technicznej po stronie poszkodowanego, jak i z koniecznością poniesienia przez niego znacznych kosztów. Konsekwencją zaś niespełnienia warunków stawianych przez zakład ubezpieczeń będzie zaniechanie przez ubezpieczyciela prowadzenia postępowania likwidacyjnego, co oznacza niewykonanie zaciągniętego przez zakład ubezpieczeń zobowiązania.

Warto także pamiętać, iż zgodnie z regulacją art. 106 k.c. pełnomocnik może ustanawiać substytutów, tj.  dalszych pełnomocników, jednak możliwość taka istnieje jedynie wówczas, gdy wynika to z treści pełnomocnictwa, z ustawy lub ze stosunku prawnego, będącego podstawą pełnomocnictwa.

W razie ewentualnych problemów pojawiających się w toku likwidacji szkody zapraszamy również do skorzystania z porad ekspertów udzielanych podczas dyżurów telefonicznych. Dyżury te odbywają się od poniedziałku do piątku pod numerem telefonu: 22 333-73-28 w godzinach 8.00 - 18.00.

Opracowanie przygotowała Ewa Kiziewicz, główny specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT