Aleksander Daszewski, Anna Dąbrowska - Zasiłek pogrzebowy a zwrot kosztów pogrzebu w orzecznictwie sądowym - Rozprawy Ubezpieczeniowe nr 7(2/2009)

Kwestia zakresu przedmiotowego odpowiedzialności gwarancyjnej zakładów ubezpieczeń na podstawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych rodzi wiele sporów, z którymi na co dzień musi się zmagać praktyka likwidacji szkód. Również Rzecznik Ubezpieczonych prowadząc szereg postępowań skargowych, dokonując oceny prawnej prawidłowości postępowań likwidacyjnych dostrzegł, iż istnieje problem wzajemnych relacji dwóch świadczeń, tj. zasiłku pogrzebowego wypłacanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych[1] oraz zwrotu kosztów pogrzebu realizowanych w oparciu o art. 446 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny[2] (Dz. U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Jak się okazało znalazło to swoje podstawy w chwiejnej linii orzecznictwa, której kwerenda uwidoczniła znacząco różne rozstrzygnięcia sądów powszechnych. Wykorzystując swoje uprawnienia przyznane na podstawie art. 60 § 1 w związku z art. 60 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. nr 240, poz. 2052 z późn. zm.), z uwagi na zaobserwowane rozbieżności w wykładni prawa w orzecznictwie sądowym, Rzecznik Ubezpieczonych zwrócił się do Sądu Najwyższego z wnioskiem o podjęcie uchwały mającej na celu udzielenie odpowiedzi na pytanie prawne: „Czy ubezpieczyciel dokonując zwrotu kosztów pogrzebu, o których mowa w art. 446 § 1 k.c. w ramach odpowiedzialności gwarancyjnej wynikającej z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych ma prawo zaliczyć na poczet tych kosztów zasiłek pogrzebowy wypłacany na podstawie art. 77  ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych[3]?".

Z perspektywy Rzecznika zasadniczym motywem wystąpienia była konstatacja, iż w toku postępowań likwidacyjnych prowadzonych w związku z zawartą umową tego obowiązkowego ubezpieczenia, nagminną praktyką niektórych ubezpieczycieli było zaliczanie na poczet kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c., kwoty zasiłku pogrzebowego wypłacanego przez ZUS na podstawie art. 77 i nast. ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Ta obserwowana a przy tym niejednorodna praktyka zakładów ubezpieczeń bazowała w głównej mierze na orzeczeniach sądowych, które umożliwiały znaczącą redukcję w zwracanych kosztach pogrzebu. Ich sentencje jak i fragmenty z uzasadnień były często przywoływane jako kluczowe argumenty natury prawnej potwierdzające słuszność stanowiska zakładu ubezpieczeń odmawiającego pełnego pokrycia kosztów pogrzebu.

Przedmiotem rozważań sądów, które stały się kluczowe w formułowaniu przez Rzecznika Ubezpieczonych wniosku była kwestia dopuszczalności zaliczenia na poczet zwrotu kosztów pogrzebu, kwoty zasiłku pogrzebowego, czy inaczej pomniejszania metodą różnicową zwracanych kosztów pogrzebu o kwotę stanowiącą równowartość zasiłku pogrzebowego realizowanego przez ZUS.

Rzecznik uzasadniając swoje pytanie w pierwszej kolejności wskazał na kilka orzeczeń dopuszczających możliwość dokonywania sygnalizowanych powyżej zaliczeń (pomniejszeń). Najstarszym orzeczeniem w tej grupie był wyrok SN z dnia 23 października 1973 r.[4], w którym Sąd w drugim zdaniu sentencji stwierdził, że jeżeli osoba domagająca się na podstawie art. 446 § 1  k.c. zwrotu kosztów pogrzebu otrzymała zasiłek pogrzebowy, to nie może ona domagać się zwrotu tych kosztów w takim zakresie, w jakim koszty te zostały pokryte zasiłkiem, bowiem do wysokości otrzymanego zasiłku pogrzebowego szkoda w postaci zasiłku pogrzebowego została naprawiona. Tym samym dopuszczono w pełni możliwość pomniejszenia zwracanych na podstawie art. 446 § 1 k.c. kosztów o równowartość kwoty zasiłku pogrzebowego.

W analogicznym kierunku, co prawda w sytuacji, gdy zakład ubezpieczeń uprzednio z innego tytułu pokrył koszty pogrzebu, wypowiadał się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 sierpnia 1975 r.[5] twierdząc, iż zasiłek pogrzebowy wypłacony rodzinie osoby zmarłej w następstwie wypadku komunikacyjnego podlega zaliczeniu przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń na poczet poniesionych kosztów pogrzebu.

Podobny pogląd można było odnaleźć także w uzasadnieniu do wyroku SN z dnia 3 czerwca 1980 r.[6], gdzie ten stwierdził, iż wysokość rzeczywiście poniesionych kosztów pogrzebu zasadnie pomniejszona została o stopień przyczynienia się zmarłego do wypadku samochodowego oraz o zasiłek pogrzebowy. Zasiłek ten, zadaniem Sądu, w odróżnieniu od odprawy pośmiertnej, wiązał się ściśle z kosztami pogrzebu i podlegał zaliczeniu na poczet odszkodowania zasądzonego z tego właśnie tytułu na podstawie art. 446 § 1 k.c.

Możliwość potrącenia zasiłku pogrzebowego ze zwracanych kosztów pogrzebu dopuszczano także w najnowszym orzecznictwie sądów powszechnych[7]. Wyraźnym przykładem takiego orzeczenia był wyrok z dnia 10 stycznia 2007 r.[8], w którym Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia I Wydział Cywilny stwierdził, iż w związku z tym, że wysokość przyznanego powódce zasiłku pogrzebowego oraz odszkodowania wypłaconego przez zakład ubezpieczeń stanowią równowartość kosztów pogrzebu, należało uznać, że szkoda wynikająca z tego tytułu została całkowicie naprawiona. Sąd zaliczył kwotę przyznaną tytułem zasiłku pogrzebowego na poczet odszkodowania, gdyż w jego ocenie zgodnie z art. 78 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zasiłek pogrzebowy przysługuje osobie, która pokryła koszty pogrzebu. Miała ona zatem, zdaniem Sądu, charakter odszkodowania za faktycznie poczynione wydatki, a nie dostarczenia pomocy finansowej dla osób, które straciły swoich bliskich. Taki charakter zasiłku, w ocenie Sądu, potwierdzała między innymi konieczność wykazania w ZUS faktycznie poniesionych kosztów pogrzebu za pomocą faktur. Po nowelizacji art. 78 wspomnianej ustawy, z jednoczesnym wyraźnym stwierdzeniem Sądu, że w poprzednim stanie prawnym przyjmowano, iż świadczenie zasiłkowe nie ma charakteru odszkodowawczego, a zatem nie zaliczało się go na odszkodowanie, funkcją zasiłku pogrzebowego stała się kompensacja poniesionej szkody, a zatem należało ją traktować jako tożsamą z funkcją odszkodowania. Przesądziło to, w ocenie Sądu, o konieczności zaliczenia otrzymanej kwoty zasiłku na odszkodowanie dochodzone od sprawcy szkody (art. 361 § 2 k.c.). Omówione powyżej orzeczenie Sądu Rejonowego zostało zaakceptowane w wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi III Wydział Cywilny z dnia 9 maja 2007 r.[9], którym apelacja powódki została oddalona. Nie był to oczywiście odosobniony przykład tego kierunku orzekania w sądach niższej instancji, co w swoich stanowiskach podkreślały zakłady ubezpieczeń[10].

Odmienne poglądy w stosunku do powyżej przywoływanych orzeczeń można było odnaleźć zarówno w literaturze przedmiotu[11] jak i w innych orzeczeniach Sądu Najwyższego.

Przykładem rozbieżnego z wyżej przytoczonymi orzeczeniami poglądu było stanowisko SN wyrażone w wyroku z dnia 29 kwietnia 1981 r.[12], który wskazał, iż zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 35 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. nr 47, poz. 280) wypłacony osobom określonym w art. 37 ust. 1 wymienionej ustawy, w szczególności dzieciom, w związku ze śmiercią pracownika w wyniku wypadku komunikacyjnego, nie podlega zaliczeniu na poczet należnego odszkodowania z tytułu zwrotu poniesionych kosztów pogrzebu. Takie stanowisko, jak wskazał Sąd, odnieść należy również do sytuacji, gdy koszty pogrzebu poniosła żona zmarłego.

Ten kierunek linii orzecznictwa, jak stwierdził prof. dr hab. Adam Szpunar oraz inni uznani autorzy komentarzy do Kodeksu cywilnego[13], został podtrzymany i utrwalony w uchwale SN z dnia 27 marca 1981 r.[14], w której Sąd stwierdził, iż zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 36 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 1975 r., nr 34, poz. 188), wypłacony osobom określonym w art. 33 ust. 1 wymienionej wyżej ustawy, w szczególności dzieciom, w związku ze śmiercią pracownika w wyniku wypadku komunikacyjnego, nie podlega zaliczeniu na poczet należnego od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń odszkodowania z tytułu zwrotu poniesionych kosztów pogrzebu.

Analogiczne zasady zakazu wzajemnego zaliczania na swój poczet odrębnych co do podstaw świadczeń ukazywały również inne orzeczenia. Wyrazistym tego przykładem był wyrok SN z dnia 25 maja 1970 r.[15], w którym Sąd jasno wskazał, że w sytuacji, gdy jeden z członków rodziny zmarłego dochodzi od ubezpieczyciela zwrotu poniesionych kosztów pogrzebu, to na pokrycie ich nie zalicza się części świadczenia z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, wypłaconego członkom rodziny zmarłego. Podobną opinię Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z dnia 31 sierpnia 1981 r.[16] wskazując, iż jednorazowe świadczenie przewidziane w ogólnych warunkach ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków wypłacane przez zakład ubezpieczeń najbliższym członkom rodziny zmarłego nie zwalnia zobowiązanego do naprawienia szkody od obowiązku pokrycia kosztów pogrzebu ubezpieczonego i to także wówczas, gdy umowę ubezpieczenia zawarła na swój koszt osoba zobowiązana. Powyższy zakaz wzajemnego potrącania świadczeń wynikał - podobnie, jak w przypadku zasiłku pogrzebowego - z odrębności podstaw prawnych oraz celów, jakie stawia się ubezpieczeniom osobowym, które w swych założeniach polegają na realizacji umownego świadczenia ubezpieczeniowego na skutek zajścia określonego wypadku. Świadczenie z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, podobnie jak zasiłek pogrzebowy, nie mają charakteru świadczeń odszkodowawczych, bowiem ich celem nigdy nie było wyrównanie szkody w pojęciu prawa cywilnego, lecz udzielenie uprawnionemu zabezpieczenia - pomocy materialnej poprzez wypłatę świadczenia, którego wysokość nie zależy od rozmiaru wyrządzonej szkody, lecz przyjętej w umowie ubezpieczenia sumy ubezpieczenia. Analogiczny kierunek linii orzecznictwa zeprezentował również Sąd Najwyższy - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w wyroku z dnia 12 października 1999 r.[17], w którym uznał, iż odszkodowanie należne na podstawie art. 24 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - w braku odmiennego postanowienia układu zbiorowego pracy lub umowy - nie podlega ograniczeniu o umówioną sumę pieniężną zapłaconą przez zakład ubezpieczeń w wyniku umowy ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, zawartej przez zakład pracy na swój koszt.

Powyżej wskazywane argumenty płynące z orzecznictwa sądowego stwarzały, jak się wydawało zakaz wiązania wypłaty świadczeń z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków z wypłatą świadczeń z innych źródeł.

W konsekwencji opisanego powyżej stanu rzeczy, słusznym było przyjęcie stanowiska iż, uprawnionemu służą zarówno roszczenia o świadczenie z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, jak i pełen katalog świadczeń w ramach zabezpieczenia społecznego oraz roszczeń odszkodowawczych przeciwko sprawcy szkody i jego ubezpieczycielowi[18]. Bazując na wskazywanym orzecznictwie wydawało się również, że niemające odszkodowawczego charakteru roszczenia o zasiłek pogrzebowy (analogicznie do świadczeń z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków) powinny być realizowane niezależnie i obok innych wypłacanych świadczeń z umów ubezpieczenia, zarówno obowiązkowego odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, jak i z innych umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej i ubezpieczeń osobowych. Z uwagi na osobowy charakter szkód dopuszczalna była tutaj, na co wskazywała wielokrotnie doktryna, kumulacja świadczeń, czyli możliwość uzyskania świadczenia na podstawie kilku odrębnych tytułów prawnych. 

Przedstawione powyżej rozbieżności w orzecznictwie powodowały problemy w praktyce likwidacyjnej zakładów ubezpieczeń. Skutkowały one coraz powszechniejszym pomniejszaniem wypłacanych odszkodowań za koszty pogrzebu o kwoty zasiłków pogrzebowych wypłaconych przez ZUS na podstawie art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a tym samym powodowały niekorzystną sytuację bliskich zmarłego poszkodowanego.

Rozbieżności występowały wyraźnie między dwiema grupami orzeczeń, przyznającej prawo do zaliczania na poczet zwrotu kosztów pogrzebu zasiłku pogrzebowego oraz owe prawo negujące. Choć podstawą wyrokowania w poszczególnych sprawach były czasami różne akty prawne z zakresu ubezpieczenia społecznego, to ich zasadnicze reguły, a także podstawowe zasady odpowiedzialności gwarancyjnej zakładu ubezpieczeń, w tym w szczególności zasada pełnego odszkodowania oraz powinność zwrotu kosztów pogrzebu po stronie ubezpieczyciela sprawcy w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, pozostawały od szeregu lat niezmienione.

Analizując powyżej wskazane orzecznictwo, a także poglądy nauki prawa ubezpieczeniowego odmawianie pełnego pokrycia kosztów pogrzebu przez zakłady ubezpieczeń w ramach powyżej wskazanego ubezpieczenia w przypadku, gdy uprawniony uzyskał z tego tytułu zasiłek z ZUS na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS wydawała się Rzecznikowi nieprawidłowa, z kilku względów.

Zakres odpowiedzialności odszkodowawczej zakładu ubezpieczeń za skutki zdarzeń wywołanych przez ubezpieczonego sprawcę wypadku komunikacyjnego określają kolejno: ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym oraz Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych[19] (Dz. U. nr 124, poz. 1152 z późn. zm.) oraz ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Zastosowanie w danym zakresie znajdują więc przepisy ww. ustaw określające obowiązek odszkodowawczy zakładu ubezpieczeń oraz ogólne zasady wskazujące na sposób naprawienia szkody zawarte w kodeksie cywilnym. Powyższe twierdzenie wynika wprost z brzmienia art. 22 ustawy o ub. obow., UFG i PBUK, który nakazuje w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosować przepisy kodeksu cywilnego przyjmując granice odpowiedzialności cywilnej sprawcy (np. art. 34, 35 i 36 wskazywanej ustawy). Ustawodawca nałożył na zakłady ubezpieczeń obowiązek naprawienia szkody w pełnym zakresie według zasad prawa cywilnego, kierując się obowiązkiem realizacji celów o doniosłym znaczeniu społecznym, m.in. pokrycia w całości poniesionego uszczerbku (funkcja kompensacyjna). W ocenie Rzecznika wskazywana przez ustawodawcę funkcja kompensacyjna powinna przejawiać się również poprzez pełen zwrot kosztów pogrzebu w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. W kwestiach tych znajdują zastosowanie normy zawarte w art. 361 k.c. oraz art. 446 § 1 k.c. Dyspozycja pierwszego z przytaczanych przepisów wyraźnie wskazuje, iż prawo polskie statuuje zasadę pełnego odszkodowania, co oznacza, że w razie zaistnienia szkody zobowiązany do jej naprawienia ponosi odpowiedzialność za wszelkie straty, które poszkodowany poniósł, a także korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Doprecyzowanie tej generalnej zasady w przypadkach szkód osobowych obejmujących zgon poszkodowanego stanowi w szczególności obowiązek zwrotu kosztów pogrzebu wskazany precyzyjnie w art. 446 § 1 k.c., zgodnie z treścią którego jeżeli wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nastąpiła śmierć poszkodowanego, zobowiązany do naprawienia szkody powinien zwrócić koszty leczenia i pogrzebu temu, kto je poniósł. Powyższy obowiązek odpowiadającego gwarancyjnie ubezpieczyciela stanowi świadczenie o charakterze typowo odszkodowawczym. Celem świadczenia ubezpieczyciela jest bowiem zwrot poniesionych kosztów pogrzebu osobie, która poniosła określone wydatki, w szczególności zaś wyrównanie szeroko rozumianych kosztów związanych z pochówkiem poszkodowanego.

Zakres wydatków związanych z pogrzebem wskazują wytyczne dla praktyki płynące z bogatego dorobku orzecznictwa, zwłaszcza Sądu Najwyższego, zawarte w szczególności w wyroku z dnia 6 stycznia 1982 r.[20] Sąd Najwyższy przyjął, że obowiązek zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c. obejmuje zwrot kosztów bezpośrednio związanych z pogrzebem (jak przewóz zwłok, nabycie trumny, zakup miejsca na cmentarzu), jak również zwrot wydatków, odpowiadających zwyczajom danego środowiska. Do tych wydatków zaliczył też koszt postawienia nagrobka (w granicach kosztów przeciętnych, jeżeli nawet koszty rzeczywiste były znacznie wyższe, np. z uwagi na materiał lub wystrój nagrobka), wydatki na wieńce i kwiaty, koszty zakupu odzieży żałobnej. Ponadto do tych wydatków mogą wchodzić także wydatki na poczęstunek biorących udział w pogrzebie osób, z uwzględnieniem okoliczności konkretnego przypadku, skoro jest to zwyczaj w zasadzie powszechnie przyjęty, a zwłaszcza jeżeli jest w danym środowisku stosowany i dotyczy przede wszystkim krewnych zmarłego (bliższych i dalszych członków rodziny), jak również innych osób bliżej ze zmarłym związanych, np. najbliższych współpracowników. Koszt takiego poczęstunku utrzymany w rozsądnych, stosownie do okoliczności, granicach (niemającego charakteru tzw. stypy pogrzebowej) podlega zwrotowi na równi z innymi kosztami pogrzebu zgodnie z art. 446 § 1 k.c. Podobny w treści był wcześniejszy wyrok SN z dnia 22 stycznia 1981 r.[21], w którym Sąd uznał, że przepis art. 446 § 1 k.c. uzasadnia żądanie zwrotu wydatków związanych z pogrzebem, które odpowiadają zwyczajom panującym w danym środowisku, a przy ocenie kosztów postawienia nagrobka można brać pod uwagę ceny nagrobków przeciętnych, zaś przy rozstrzyganiu o zwrocie kosztów wyżywienia uczestników uroczystości pogrzebowych jedynie zasadniczy posiłek. Podobne wytyczne można odnaleźć w szeregu poprzednich orzeczeń gdzie przykładowo Sąd stwierdził, iż do kosztów pogrzebu w rozumieniu art. 162 § 1 kodeksu zobowiązań (obecnie art. 446 § 1 k.c.) można zaliczyć m.in. umiarkowany wydatek poniesiony na zakup niezbędnej odzieży żałobnej, której noszenie zarówno w czasie pogrzebu, jak i przez dłuższy czas po śmierci osoby bliskiej jest zwyczajowo przyjęte w wielu środowiskach w naszym społeczeństwie. Zwrot kosztów nagrobka natomiast powinien obejmować ogół poniesionych na ten cel kosztów, chyba że Sąd dojdzie do przekonania na podstawie okoliczności sprawy, że koszty te są rażąco wygórowane w zestawieniu z normalnymi wydatkami przyjętymi w podobnych przypadkach. Wskazanie odwołujące się do przeciętnych zwyczajów można znaleźć również w wyroku SN z dnia 24 listopada 1972 r.[22], w którym Sąd ograniczył zakres roszczeń odszkodowawczych twierdząc, iż skoro o wysokości odszkodowania pod postacią kosztów wystawienia nagrobka decydują przeciętne zwyczaje, to indywidualne upodobania osób bliskich poszkodowanego, wykraczające poza powszechnie przyjęte standardy, nie mogą obciążać osoby zobowiązanej do odszkodowania.

Przygotowując wniosek do Sądu Najwyższego Rzecznik Ubezpieczonych uznał natomiast, iż zasiłek pogrzebowy jest przykładem świadczenia realizowanego przez FUS, którego zasadniczym celem jest wykonanie jednego z wielu obowiązków Państwa wskazanego normami generalnymi w przepisach ustawy zasadniczej, polegającego na zapewnieniu obywatelom prawa do zabezpieczenia społecznego[23]. Podstawową funkcją zabezpieczenia społecznego obywateli jest bowiem zobowiązanie Państwa do zapewnienia obywatelom dostępu do określonych prawem świadczeń finansowanych ze środków publicznych na wypadek wystąpienia różnego rodzaju zdarzeń. Zakres tego typu świadczeń oraz warunki ich uzyskania ustawodawca określił w szeregu ustaw, w tym także w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z dyspozycją normy art. 77 tej ustawy zasiłek pogrzebowy przysługuje w razie śmierci ubezpieczonego, osoby pobierającej emeryturę lub rentę, osoby, która w dniu śmierci nie miała ustalonego prawa do emerytury lub renty, lecz spełniała warunki do jej uzyskania i pobierania, a także członkowi rodziny wyżej wskazywanych osób. Ponadto zasiłek pogrzebowy przysługuje osobie, która pokryła koszty pogrzebu, a także pracodawcy, ośrodkowi pomocy społecznej, gminie, powiatowi, osobie prawnej kościoła lub związku wyznaniowego, jeżeli te pokryły koszty pogrzebu. Dodatkowo przy omawianiu cech opisywanych świadczeń i ich wzajemnych relacji zwraca uwagę, że zasiłek pogrzebowy wypłacany przez ZUS przysługuje uprawnionym osobom w określonej zryczałtowanej wysokości, bez względu na ich sytuację materialną i wysokość rzeczywistych kosztów pogrzebu. Co więcej ustawodawca realizując cele pomocowe (zabezpieczenia socjalnego obywateli i członków ich rodzin) postawił osoby bliskie zmarłego w pozycji wyjątkowo uprzywilejowanej, na co wskazuje zapis art. 79 ust. 2 omawianej ustawy. Z brzmienia przytoczonej powyżej normy prawnej wynika, że członkom rodziny zmarłego przysługuje zasiłek w pełnej wysokości również w przypadku, gdy pogrzeb organizowany był na koszt Państwa, organizacji politycznej lub społecznej, a osoby te nawet w niewielkiej części ponosiły koszt pogrzebu choćby zakupiły wiązankę żałobną. Ponadto, należy pamiętać, że zasiłek pogrzebowy nie jest jedynym świadczeniem wypłacanym w związku ze śmiercią pracownika według podobnych zasad, niemających w istocie rzeczy charakteru odszkodowania w rozumieniu prawa cywilnego. Innym przykładem takiego świadczenia jest odprawa pośmiertna przysługująca na podstawie art. 93  k.p.

Prócz powyżej wskazanych przez Rzecznika różnic wynikających z uregulowań prawnych oraz orzecznictwa kształtującego zakres omawianego zagadnienia, przy porównywaniu zasiłku pogrzebowego ze zwrotem kosztów pogrzebu podkreślenia wymagał fakt, że zasiłek przysługuje niezależnie od tego, czy ktokolwiek ponosi odpowiedzialność za śmierć osoby ubezpieczonej bowiem nie jest w żaden sposób warunkowany odpowiedzialnością deliktową. Z powyższego jednoznacznie wynikało, iż zasiłek pogrzebowy stanowi jedną z form zabezpieczenia społecznego, mająca na celu zagwarantowanie obywatelom bezpieczeństwa i ochronę przed ryzykiem socjalnym polegającym na zgonie członka rodziny. Jego istotą jest zaspokojenie podstawowych potrzeb materialnych po śmierci osoby bliskiej. Nie chodziło tutaj, co do zasady o zwrot kosztów pogrzebu, ale przede wszystkim dostarczenie pomocy finansowej w trudnej sytuacji życiowej, często również materialnej, w której znalazły się osoby bliskie zmarłego.

Kolejną zasadniczą różnicą, na którą Rzecznik Ubezpieczonych wskazał w swoim wniosku do Sądu Najwyższego była odrębność podstaw prawnych porównywanych świadczeń. Wobec tego, iż względem zwrotu kosztów pogrzebu w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego za szkody związane z jego ruchem należy stosować zasady prawa cywilnego to uznać należy, że zakłady ubezpieczeń związane są również zasadami wypracowanymi i powszechnie stosowanymi przez orzecznictwo oraz doktrynę. Jedną z takich zasad, w ocenie Rzecznika, jest powszechnie aprobowany zakaz zaliczania w systemie prawa cywilnego świadczeń wypłacanych na podstawie różnych reżimów (tytułów) prawnych. Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych odstępstwo od powyżej wskazanej zasady, tzn. potrącania świadczeń, wynikających z innych systemów prawnych (źródeł) na poczet odszkodowania może wynikać tylko ze szczególnych przepisów prawa. Przykładem takiej normy jest art. 106 ustawy o ub. obow., UFG i PBUK, nakazujący zaliczyć na poczet odszkodowania przysługującego osobie poszkodowanej na podstawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wypłacanego przez UFG świadczeń z umowy ubezpieczenia dobrowolnego. Ponadto zwraca uwagę, że tego typu możliwość zaliczenia dotyczy jedynie szkód majątkowych i ze względu na dobra chronione jakim jest życie i zdrowie poszkodowanych osób, trudno jest znaleźć w polskim porządku prawnym analogiczną normę w odniesieniu do szkód osobowych. W opinii Rzecznika Ubezpieczonych tego typu wyjątek bezwzględnie w każdym przypadku musi wynikać z wyraźnej dyspozycji normy prawnej.

Uwagę zwracał również niesymetryczny okres przedawnienia roszczeń w odniesieniu do omawianych świadczeń - w przypadku zasiłku pogrzebowego stosownie do art. 81 ustawy o emeryturach i rentach z FUS to okres dwunastu miesięcy od dnia śmierci osoby, po której zasiłek przysługuje, a w przypadku zwrotu kosztów pogrzebu reguły płynące z art. 4421 k.c., regulującego przedawnienie roszczeń deliktowych.

Porównanie zakresu obowiązywania wskazanych wyżej instytucji prawnych, ich usytuowanie w systemie prawnym pozwalało przyjąć Rzecznikowi Ubezpieczonych, że nie znajduje oparcia w porządku prawnym choćby nawet częściowe zaliczanie na poczet zwrotu kosztów pogrzebu zasiłku pogrzebowego zarówno w oparciu o przepisy kodeksu cywilnego jak i ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Za takim poglądem przemawiały funkcje realizowane przez instytucję odszkodowania na podstawie prawa cywilnego, jak również zasada niezaliczania w systemie prawa cywilnego świadczeń wypłaconych w ramach odrębnych reżimów prawnych. Rzecznik doszedł do wniosku, że inny jest cel świadczenia opartego na art. 446 § 1 k.c. (naprawienie powstałej szkody) i zupełnie inny zasiłku pogrzebowego z art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (zaspokojenie podstawowych potrzeb socjalnych oraz dostarczenie pomocy finansowej w trudnej sytuacji życiowej). Konsekwencją przedstawionego powyżej stanowiska musiało być uznanie, że w obecnym stanie prawnym przy zachowaniu aktualności linii orzecznictwa ugruntowanej uchwałą SN z dnia 27 marca 1981 r.[24], pomniejszenie odszkodowania tytułem zwrotu kosztów pogrzebu zgodnie z dyspozycją art. 446 § 1 k.c. o kwotę zasiłku pogrzebowego realizowanego na podstawie art. 77 i nast. ustawy o emeryturach i rentach z FUS było niedopuszczalne. Takie praktyki niektórych ubezpieczycieli stanowiły więc poważne naruszenie interesów uprawnionych z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Z uwagi na powyższe, a także społeczny wymiar problemu, Rzecznik Ubezpieczonych uważał za zasadne wniesienie o rozstrzygnięcie rozbieżności w wykładni prawa występujących w istniejącej linii orzecznictwa, przekładających się na niejednolitą praktykę w postępowaniach likwidacyjnych prowadzonych przez zakłady ubezpieczeń.

Rozpatrujący wniosek Rzecznika Ubezpieczonych skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego uznał za uzasadnione z racji stopnia skomplikowania problemu i występujących wątpliwości przekazanie sprawy pełnemu składowi Izby Cywilnej Sądu Najwyższego. Postanowieniem składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2008 r.[25] przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie zostało nieco zmodyfikowane w stosunku do pierwotnego kształtu zapytania Rzecznika przyjmując postać: „Czy zasiłek pogrzebowy wypłacony na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 z późn. zm.) podlega uwzględnieniu przy ustalaniu odszkodowania dochodzonego na podstawie art. 446 § 1 k.c.?".

Uzasadniając swoje postanowienie skład siedmiu sędziów SN uznał, iż z treści przedstawionego zagadnienia prawnego wynika, że chodziło o taką sytuację, w której uprawniony do uzyskania odszkodowania poniósł już koszty pogrzebu osoby zmarłej w wyniku wypadku komunikacyjnego i dochodzi ich zwrotu od ubezpieczyciela w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych (art. 446 § 1 k.c.; art. 36 ust. 1 ustawy o ub. obow., UFG i PBUK) i jeżeli uprawnionemu wypłacono już zasiłek pogrzebowy na podstawie art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W takiej sytuacji powstał problem, czy ubezpieczyciel może odpowiednio pomniejszyć (zredukować) przysługujące poszkodowanemu odszkodowanie obejmujące zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) o równowartość uzyskanego wcześniej przez tę osobę od ZUS zasiłku pogrzebowego. Sąd przypomniał, że tak właśnie zagadnienie to przedstawił Rzecznik Ubezpieczonych w trakcie posiedzenia w dniu 10 października 2008 r.

Sąd Najwyższy potwierdził, iż zagadnienie prawnej relacji odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) i zasiłku pogrzebowego wypłaconego na podstawie odrębnych przepisów pojawiło się w judykaturze Sądu Najwyższego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Wskazał, iż nieodszkodowawczy charakter zasiłku pogrzebowego został wyeksponowany przede wszystkim w uchwale SN z dnia 27 marca 1981 r.[26]. Chodziło o zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 36-41 nieobowiązującej już ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. nr 34, poz. 188 z późn. zm.). Na podobnych zasadach uregulowany został zasiłek pogrzebowy także w przepisach art. 49-52 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. nr 3, poz. 6 z późn. zm.). Analizując te przepisy, Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że przeznaczeniem tego zasiłku w odniesieniu do osób najbliższych (art. 38 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa) jest nie tylko zwrot kosztów pogrzebu, ale także - choć w ograniczonym zakresie - dostarczenie pomocy finansowej w trudnej sytuacji życiowej, spowodowanej śmiercią. Obowiązujący system prawa cywilnego nie uzasadniał, zdaniem Sądu, przyjęcia ogólnej zasady zaliczania wszelkich świadczeń wypłacanych na podstawie różnych tytułów prawnych na poczet m.in. roszczeń o naprawienie szkody na osobie (art. 446 k.c.). Takie zaliczenie mógłby uzasadniać jedynie wyraźny przepis prawa.

Podobnie w wyroku SN z dnia 29 kwietnia 1981 r.[27] wyrażony został pogląd, że zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 35 pkt 5 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, wypłacony dzieciom zmarłego w wyniku wypadku komunikacyjnego, nie podlega zaliczeniu na poczet należnego im odszkodowania na podstawie art. 446 § 1 k.c. w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. To samo odnosiło się do sytuacji, w której z roszczeniem na podstawie art. 446 § 1 k.c. występuje żona zmarłego ponosząca koszty jego pogrzebu.

Rozważając zagadnienie relacji prawnej roszczenia o zwrot kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c. i roszczenia o wypłatę sumy ubezpieczenia z umowy ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, Sąd Najwyższy stwierdził, że wypłacone świadczenie ze wspomnianej umowy nie powinno być zaliczone na poczet odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu dochodzonego na podstawie art. 446 § 1 k.c.[28]. Świadczenie wypłacone uprawnionemu z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków oraz zwrot kosztów pogrzebu pełnią odmienne funkcje (to pierwsze nie ma charakteru odszkodowawczego), toteż wykluczone jest zaliczanie jednego z tych świadczeń na poczet drugiego. Podobne stanowisko wypowiedziane zostało w wyroku SN z dnia 31 sierpnia 1981 r.[29].

Zdaniem Sądu, możliwości zaliczenia świadczenia uzyskanego na podstawie umowy ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków na poczet odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) stały na przeszkodzie odmienny charakter i funkcje obu roszczeń. W uchwale SN z dnia 9 grudnia 1978 r.[30] przyjęto (na tle obowiązujących wówczas przepisów o obowiązkowych ubezpieczeniach komunikacyjnych), że świadczenie ubezpieczyciela, wypłacone na podstawie takiego ubezpieczenia, zalicza się na poczet zwrotu kosztów pogrzebu. Reguła ta wynikała z wyraźnych przepisów regulujących wypłatę odszkodowań z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków. Przewidywano w nich m.in. tzw. jednorazowe świadczenie pośmiertne, przysługujące m.in. osobie ponoszącej koszty pogrzebu, którego wypłacenie miało także na celu kompensowanie poniesionych kosztów pogrzebu. Nie było wówczas podstaw do ich dochodzenia na podstawie art. 446 § 1 k.c.

Sąd przypomniał, że w wyroku SN z dnia 23 października 1973 r.[31] wyraźnie zaakcentowano wpływ wypłaty zasiłku pogrzebowego na fakt istnienia szkody w postaci wyłożonych już kosztów pogrzebu. W ocenie Sądu, uprawniony do zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c. nie może domagać się zwrotu takich kosztów w zakresie, w jakim koszty te już zostały pokryte wypłaconym zasiłkiem pogrzebowym. W takiej sytuacji szkoda w postaci kosztów pogrzebu została już naprawiona właśnie do wysokości otrzymanego zasiłku.

Następnie wskazał, że z treści uzasadnienia wyroku SN z dnia 25 sierpnia 1975 r.[32] wynikało, że obowiązujące w czasie wydawania tego wyroku przepisy, dotyczące obowiązkowych ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej i ubezpieczeń od następstw nieszczęśliwych wypadków przewidywały możliwość zaliczania wypłaconego już zasiłku pogrzebowego na poczet wypłaconych świadczeń ubezpieczeniowych (np. przewidywano niezwracanie przez ubezpieczyciela udowodnionych kosztów pogrzebu w tej ich części, która została wypłacona z innych źródeł państwowych lub innego ubezpieczenia). Regulacja taka miała na celu unikanie naprawienia konkretnej szkody (kosztów pogrzebu) jednocześnie z kilku odrębnych źródeł. Jeżeli takie koszty pokryte już zostały z innych funduszy, powodowało to wyłączenie legitymacji do żądania ich zwrotu po raz drugi przez ubezpieczyciela. W konkluzji Sąd Najwyższy sformułował ogólną tezę, że zasiłek pogrzebowy, wypłacony rodzinie osoby zmarłej w wyniku wypadku komunikacyjnego, podlega potrąceniu przy zwrocie przez ubezpieczyciela za sprawcę szkody poniesionych kosztów pogrzebu.

Przypomniał również, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego analizowano konstrukcyjne i funkcjonalne różnice pomiędzy instytucją zasiłku pogrzebowego i odprawy pośmiertnej (art. 93 k.p.). W wyroku z dnia 3 czerwca 1980 r.[33] Sąd Najwyższy stwierdził, że odprawa pośmiertna nie podlega zaliczeniu na poczet świadczenia przysługującego z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego. Odprawa taka nie ma bowiem charakteru odszkodowawczego a przysługuje uprawnionym osobom niezależnie od przyczyny śmierci pracownika, obciąża ona zakład pracy zmarłego i jej celem jest niesienie pomocy rodzinie pracownika w okresie po jego śmierci. W odróżnieniu od odprawy pośmiertnej zasiłek pogrzebowy wiąże się ściśle z kosztami pogrzebu pracownika i podlega zaliczeniu na poczet świadczenia zasądzonego, obejmującego zwrot kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c.

Dokonując analizy przepisów Sąd doszedł do wniosku, że zasiłek pogrzebowy wypłacony przez ZUS na podstawie art. 77-81 obecnie obowiązującej ustawy o emeryturach i rentach z FUS zasadniczo nie odbiega konstrukcyjnie od zasiłku pogrzebowego, wypłaconego na podstawie wcześniejszych i już uchylonych przepisów, przytaczanych w orzeczeniach Sądu Najwyższego. Zasiłek pogrzebowy przysługuje tylko z jednego tytułu, a w razie zbiegu prawa do zasiłku pogrzebowego, określonego ustawą o emeryturach i rentach z FUS z prawem do takiego zasiłku ustalonym na podstawie odrębnych ustaw, przysługuje tylko jeden zasiłek (art. 99 ustawy)[34]. Zasiłek pogrzebowy wypłaca się w razie śmierci osób wymienionych w art. 77 ust. 1 pkt 1-4 ustawy i może go uzyskać podmiot ponoszący koszty pogrzebu (art. 76 ust. 1 i 2 ustawy). Przewidziano maksymalny pułap zasiłku pogrzebowego (ryczałt określony w art. 80 ustawy). W razie poniesienia kosztów pogrzebu przez osoby niebędące członkami rodziny osoby zmarłej (i podmioty wymienione w art. 79 ust. 1 in fine) zasiłek przysługuje w wysokości udokumentowanych kosztów pogrzebu, nie wyżej jednak niż w kwocie maksymalnej przewidzianej w art. 80 ustawy. Członkom rodziny osoby zmarłej, ponoszącym tylko część kosztów pogrzebu, przysługuje zasiłek pogrzebowy w wysokości określonej w art. 80. Zasiłek pogrzebowy wypłaca się na wniosek uprawnionego, zgłoszony w ciągu 12 miesięcy od chwili śmierci osoby, po której zasiłek taki przysługuje.

Przedstawiona pokrótce ogólna regulacja zasiłku pogrzebowego pozwoliła Sądowi na skatalogowanie kilku zasadniczych cech tej instytucji. Po pierwsze, w ustawie przewidziano podstawowe warunki powstania uprawnienia do wypłaty zasiłku na wniosek uprawnionego, przy czym jednym z tych warunków jest śmierć określonego w ustawie kręgu osób, niezależnie od przyczyny śmierci. Po drugie, chodzi tu o samodzielny tytuł do wypłaty kwoty zasiłku. Po trzecie, uprawnionym do uzyskania zasiłku może być tylko podmiot faktycznie pokrywający koszty pogrzebu. Po czwarte, zasiłek wypłaca się osobom uprawnionym w zasadzie w granicach udokumentowanych kosztów pogrzebu (w rozmiarze nieprzekraczającym jednak kwoty maksymalnej określonej w ustawie). Po piąte, w uprzywilejowanej sytuacji są członkowie rodziny zmarłego, ponieważ mogą oni otrzymać zasiłek w wysokości określonej w ustawie (zryczałtowanej) także w razie poniesienia jedynie części kosztów pogrzebu. Po szóste, określenie wysokości zasiłku w sposób ryczałtowy może powodować ten skutek, że wypłacony zasiłek pogrzebowy skompensuje tylko część faktycznie poniesionych kosztów pogrzebu lub będzie świadczeniem przewyższającym równowartość tych kosztów. W tym drugim przypadku z pewnością ujawnia się wyraźnie funkcja zasiłku jako świadczenia z zakresu ubezpieczenia społecznego (funkcja socjalna).

Zdaniem Sądu nie sposób zaakceptować wprost de lege lata ogólnej tezy, że zasiłek pogrzebowy przewidziany w obowiązującej ustawie o emeryturach i rentach z FUS ma charakter odszkodowawczy ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami prawnymi. Jak już wspomniano, zasiłek ten został skonstruowany w sposób uniwersalny i uprawnienie do jego wypłaty może pojawić się nie tylko w razie poniesienia kosztów pogrzebu w wyniku popełnienia czynu niedozwolonego. Nie istnieje też ścisły związek pomiędzy rozmiarem poniesionych faktycznie kosztów a wysokością przyznanego zasiłku. Taki związek może nastąpić tylko w odniesieniu do podmiotów nienależących do kręgu członków rodziny zmarłego (art. 77 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), ponieważ członkowie ci mogą uzyskać zryczałtowany zasiłek nawet wówczas, gdy w minimalnej części ponieśli koszty pogrzebu. Oznacza to położenie akcentu na pomocową (socjalną) funkcję zasiłku przynajmniej wówczas, gdy uprawnionymi do niego pozostają członkowie rodziny zmarłego. Jeżeli jednak uprawnienie do otrzymywania zasiłku pojawia się w razie śmierci osoby fizycznej w wyniku popełnienia czynu niedozwolonego (nastąpienia wypadku komunikacyjnego, art. 436 k.c. i art. 446 § 1 k.c.), nie sposób byłoby przyjmować, że fakt ten nie pozostaje bez żadnego znaczenia w sferze dochodzenia roszczenia odszkodowawczego przewidzianego w art. 446 § 1 k.c.

Zgodnie z art. 446 § 1 k.c., poniesione koszty pogrzebu stanowią szkodę majątkową w rozumieniu art. 361 k.c. Roszczenie o naprawienie tej szkody może być skierowane przez ponoszącego koszty pogrzebu wobec osoby zobowiązanej do jej naprawienia. Także w przepisach dotyczących zasiłku pogrzebowego uprawnienie do tego zasiłku wyraźnie powiązane zostało z faktem poniesienia kosztów pogrzebu przez uprawnionego (art. 78 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Oznacza to, że wypłata zasiłku uzależniona pozostaje od faktu poniesienia kosztów pogrzebu, a nie tylko od samego faktu śmierci osoby fizycznej. Pojawia się tu zatem, choć nie zawsze w pełnym zakresie, pewien element o charakterze kompensacyjnym. Można zatem twierdzić, że taki element kompensacyjny (w różnym natężeniu) leży u podstaw konstrukcji prawnej zasiłku pogrzebowego jako instytucji prawa ubezpieczeń społecznych. Przewidziany w art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zasiłek pogrzebowy zdaniem Sądu można by chyba jednak zaliczyć, mówiąc najogólniej, do instrumentów kompensacyjnych funkcjonujących w systemie prawa publicznego.

Dostrzeganie w konstrukcji zasiłku pogrzebowego także elementów kompensacyjnych w ocenie Sądu pozwala na pewno na stwierdzenie tożsamości celu prawnego obu świadczeń: świadczenia obejmującego wypłatę zasiłku pogrzebowego i świadczenia odszkodowawczego wynikającego z art. 446 § 1 k.c. Zmierzają one do pokrycia (zwrotu) kosztów pogrzebu faktycznie poniesionych przez uprawnionego. Różni je tylko forma prawna, sposób i szybkość wypłaty świadczenia. Chodzi tu zatem o przyjęcie przez ustawodawcę rożnych instrumentów prawnych służących do osiągnięcia tego samego celu. Publicznoprawny instrument (zasiłek pogrzebowy) zapewnia z pewnością szybsze uzyskanie świadczenia (choć w zryczałtowanym zakresie) osobie uprawnionej niż uruchomienie drogi postępowania cywilnego. Z punktu widzenia wspomnianego celu nie ma już znaczenia sama prawna podstawa uruchomienia danego instrumentu, ani różnice konstrukcyjne dotyczące sposobu i możliwego czasu uzyskania obu świadczeń. Oba instrumenty prawne przysługują temu samemu podmiotowi lub kilku podmiotom, które poniosły te same koszty pogrzebu (art. 77 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) i z reguły podmiot uprawniony skorzysta w pierwszej kolejności z możliwości uzyskania zasiłku (np. choćby z racji rocznego terminu zgłoszenia wniosku o jego wypłatę, art. 81 ustawy o emeryturach i rentach z FUS).

W ocenie Sądu w związku z wypłatą zasiłku przez ZUS i dochodzeniem wobec ubezpieczyciela świadczenia ubezpieczeniowego obejmującego zwrot kosztów pogrzebu powstaje kwestia możliwości posłużenia się wypracowaną w judykaturze konstrukcją compensatio lucri cum damno. Niezbędne wymogi zastosowania tej konstrukcji to, mówiąc najogólniej, tożsamość prawna zdarzenia, które jest jednocześnie źródłem powstania uszczerbku i korzyści po stronie poszkodowanego, przy czym uszczerbek ten i korzyści powinny pozostawać normalnym następstwem wspomnianego zdarzenia[35]. Zastosowanie tej konstrukcji prawa odszkodowawczego pozwalało na odpowiednie zmniejszenie odszkodowania przysługującego poszkodowanemu o wartość korzyści, jaką uzyskał poszkodowany[36]. Trzeba zwrócić uwagę na to, że niekiedy w orzecznictwie Sądu Najwyższego jako korzyść przesądzającą o możliwości zastosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno przyjmowało się też powstanie określonego roszczenia[37]. Jednocześnie w judykaturze wskazuje się sytuacje, w których z pewnością nie zachodzi wspomniana tożsamość prawna zdarzenia będącego jednocześnie źródłem powstania szkody i korzyści dla poszkodowanego (np. dobrowolne naprawienie przez osobę trzecią na własny koszt uszkodzonego w wypadku samochodu, dobrowolne świadczenia osób trzecich, poza wypadkami określonymi w art. 356 § 2 k.c.[38] oraz wypłacenie poszkodowanemu kwoty z funduszu pochodzącego ze składek koleżeńskich[39]).

Podobnie w wyroku SN z dnia 6 kwietnia 2004 r.[40] przyjęto, że nie występują zasadniczo żadne okoliczności uzasadniające wyłączenie zastosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno w sytuacji, w której w miejsce podmiotu wyrządzającego szkodę do jej naprawienia zobowiązany jest ubezpieczyciel. W uzasadnieniu wyroku SN z dnia 1 października 1997 r.[41] stwierdzono ogólnie, że w judykaturze i piśmiennictwie prawniczym utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym, wszelkie świadczenia z ubezpieczenia społecznego przypadające z tytułu zdarzenia, które uzasadnia odpowiedzialność odszkodowawczą, podlegają zaliczeniu na poczet należnego odszkodowania. Dotyczy to w szczególności renty inwalidzkiej otrzymywanej przez poszkodowanego z ZUS i renty wyrównawczej (art. 444 § 2 k.c.).

Posługując się zatem konstrukcją compensatio lucri cum damno, zdaniem Sądu można by stwierdzić, że śmierć osoby fizycznej w związku z wypadkiem komunikacyjnym powoduje jednocześnie jako to samo zdarzenie prawne powstanie szkody w postaci poniesionych przez osobę uprawnioną do odszkodowania kosztów pogrzebu zmarłego i prowadzi do uzyskania przez tę osobę korzyści w postaci wypłaty zasiłku pogrzebowego przez ZUS na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Poniesienie kosztów pogrzebu i uzyskanie zasiłku pogrzebowego stanowią zarazem normalne następstwa śmierci osoby fizycznej w wyniku wypadku komunikacyjnego. Prowadzi to do wniosku, że wypłacony zasiłek pogrzebowy powinien być jednak uwzględniony przy określaniu wysokości odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) osobie uprawnionej w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Z drugiej jednak strony Sąd rozważając przedstawione wątpliwości zaznaczył, że we wniosku Rzecznika Ubezpieczonych oraz w piśmie precyzującym stanowisko Prokuratora Generalnego przedstawione zostały istotne argumenty prawne mogące przemawiać na rzecz poglądu, że zasiłek pogrzebowy, wypłacony uprawnionemu na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., nie powinien być uwzględniony przy określaniu wysokości świadczenia ubezpieczeniowego obejmującego zwrot kosztów pogrzebu i wypłaconego w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. Można bowiem bronić stanowiska o odmiennej funkcji prawnej roszczenia o zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) i uprawnienia do otrzymania świadczenia pieniężnego (zasiłku pogrzebowego) na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Zasiek pogrzebowy można by traktować jako świadczenie uzyskiwane w ramach zabezpieczenia społecznego w związku ze śmiercią członka rodziny (funkcja pomocowa zasiłku). Tę funkcję zasiłku może dodatkowo wzmacniać argumentacja akcentująca tworzenie systemu ubezpieczeń społecznych na podstawie funduszy składkowych. Argument płacenia odpowiednich składek przez poszkodowanego, podnoszono w literaturze prawa ubezpieczeń, właśnie dla uzasadnienia stanowiska o dopuszczalności kumulacji świadczeń z ubezpieczenia osobowego z odszkodowaniem należnym na podstawie przepisów k.c.[42]. Można twierdzić, że myśl ta powinna tym bardziej pozostać aktualna w zakresie relacji prawnej świadczeń z ubezpieczenia społecznego i odszkodowania przewidzianego w prawie cywilnym.

Nie bez znaczenia w ocenie Sądu może okazać się też wskazywanie na systemowo odmienną podstawę prawną zasiłku pogrzebowego i odszkodowania klasycznego, co może świadczyć o prawnej autonomiczności obu tych systemów ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami. Przewidziany w art. 77-81 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. obowiązek wypłaty zasiłku pogrzebowego ma bowiem charakter bezwzględny w tym sensie, że w przepisach tych nie traktuje się o tym, jaki wpływ na istnienie tego obowiązku miałoby pokrycie kosztów pogrzebu (tej samej osoby zmarłej) w inny sposób (np. właśnie w wyniku uzyskania przez uprawnionego świadczenia na podstawie art. 446 § 1 k.c.). Wspomina się w tych przepisach jedynie o tym, że zasiłek pogrzebowy wypłaca się tylko z jednego tytułu (art. 77 ust. 4 ustawy) i możliwe jest uzyskanie jednego zasiłku w razie zbiegu tytułów prawnych do jego uzyskania (art. 99 ustawy). Taka regulacja prawna może prowadzić do wniosku, że zasiłek pogrzebowy powinien być w zasadzie zapłacony zawsze, gdy wystąpią przewidziane w ustawie przesłanki do jego wypłacenia na rzecz osoby uprawnionej. Podmiot ponoszący koszty pogrzebu ma zatem możliwość prawną uzyskania zasiłku pogrzebowego z ubezpieczenia społecznego i jego uprawnienia nie mogą modyfikować (umniejszać) reguły prawa cywilnego, w tym - konstrukcji compensatio lucri cum damno.

Po rozważeniu tych wszystkich argumentów Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne w uchwale z dnia 15 maja 2009 r.[43] uznając, że zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004r. nr 39, poz. 353 z późn. zm.) nie podlega uwzględnieniu przy ustalaniu odszkodowania dochodzonego na podstawie art. 446 § 1 k.c.

W uzasadnieniu do uchwały na wstępie stwierdził, że w tej kwestii w judykaturze ujawniły się dwa odmienne stanowiska. Jedno opowiadające się za kumulacją prawa do zasiłku pogrzebowego i uprawnienia do zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c., eksponujące odrębność podstaw prawnych ich przyznawania oraz nieodszkodowawczy charakter zasiłku. Stanowisko to wyrażone zostało przede wszystkim w uchwale SN z dnia 27 marca 1981 r.[44] oraz w wyroku tego Sądu z dnia 29 kwietnia 1981 r.[45], w których stwierdzono, że zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 36 pkt 1 oraz w art. 35 pkt 1 nie obowiązującej już ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. nr 47, poz. 280 z późn. zm.), wypłacony osobom wskazanym w art. 33 ust.1 oraz art. 37 ust.1 ustawy, nie podlega zaliczeniu na poczet należnego od ubezpieczyciela odszkodowania z tytułu zwrotu poniesionych kosztów pogrzebu. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że obowiązujący system prawa cywilnego nie uzasadnia przyjęcia ogólnej zasady zaliczania wszelkich świadczeń wypłacanych na podstawie różnych tytułów prawnych. Zaliczanie takie mógłby uzasadniać wyraźny przepis prawa. Zasiłek pogrzebowy, podobnie jak odprawa pośmiertna, nie ma charakteru odszkodowawczego, gdyż jego zasadniczym celem jest udzielenie osobom bliskim zmarłego pomocy finansowej w trudnej sytuacji życiowej, spowodowanej śmiercią członka rodziny.

Przypomniał też, że stanowisko, przyjmujące, że pobrany zasiłek pogrzebowy podlega zaliczeniu na poczet odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 1 k.c., zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 października 1973 r.[46], w którym stwierdził, że do wysokości wypłaconego zasiłku pogrzebowego szkoda w postaci poniesionych kosztów pogrzebu została pokryta, wobec czego brak podstaw do żądania jej wynagrodzenia w tej części na podstawie art. 446 § 1 k.c. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 sierpnia 1975 r.[47] oraz w uchwale z dnia 9 grudnia 1978 r.[48], które zapadły na tle obowiązujących wówczas przepisów rozporządzeń komunikacyjnych, przewidujących zaliczanie wypłaconego zasiłku pogrzebowego na poczet świadczeń przysługujących z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Ponadto Sąd Najwyższy dokonał analizy dawnych i obecnych przepisów dotyczących zasiłku pogrzebowego i stwierdził, że są one zbliżone konstrukcyjnie, a regulowany nimi zasiłek pogrzebowy ma podobny charakter. Zwrócił uwagę na powiązanie zasiłku z udokumentowanymi kosztami pogrzebu, jednak do wysokości kwoty zryczałtowanej oraz na uprzywilejowaną sytuację członków rodziny zmarłego, którzy nie mają obowiązku udokumentowania poniesionych kosztów pogrzebu i mogą otrzymać zasiłek zryczałtowany przewyższający rzeczywiście poniesione koszty, co wyraźnie ujawnia funkcję socjalną zasiłku. Nie pozwala to, zdaniem Sądu Najwyższego, na zaakceptowanie, de lege lata ogólnej tezy o odszkodowawczym charakterze zasiłku pogrzebowego przewidzianego w ustawie o emeryturach i rentach z FUS ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami prawnymi, jednakże nie można też pomijać faktu, że przy dochodzeniu roszczenia odszkodowawczego na podstawie art. 446 § 1 k.c. w związku ze śmiercią poszkodowanego w wyniku czynu niedozwolonego, zasiłek wypłacony osobie, która faktycznie poniosła koszty pogrzebu ma charakter kompensacyjny, co pozwala zaliczyć go do instrumentów kompensacyjnych funkcjonujących w systemie prawa publicznego. Może to prowadzić do stwierdzenia tożsamości celu prawnego obu świadczeń i zastosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno, gdyż to samo zdarzenie jest jednocześnie przyczyną szkody i źródłem korzyści, a oba świadczenia zmierzają do pokrycia kosztów pogrzebu faktycznie poniesionych przez uprawnionego, zaś różni je tylko forma prawna oraz sposób i szybkość wypłaty.

Z drugiej jednak strony Sąd Najwyższy podkreślił, że istnieją też istotne argumenty przemawiające przeciwko dopuszczalności zaliczenia zasiłku pogrzebowego wypłacanego na podstawie art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS na poczet odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 1 k.c. Zasiłek można bowiem traktować jako świadczenie socjalne, wypłacane z ubezpieczenia społecznego i spełniające funkcję pomocową, a więc mające inny cel i charakter niż odszkodowanie z art. 446 § 1 k.c. Argumentację tę wzmacniał fakt, że system ubezpieczeń społecznych tworzony jest na podstawie funduszy składkowych. Nie bez znaczenia była też systemowo odmienna podstawa prawna zasiłku i odszkodowania, a także to, że obowiązek wypłaty zasiłku pogrzebowego ma charakter bezwzględny, niezależny od pokrycia kosztów pogrzebu w inny sposób, np.: w wyniku uzyskania przez uprawnionego odszkodowania z art. 446 § 1 k.c. Podmiot ponoszący koszty pogrzebu ma zatem możliwość prawną uzyskania zasiłku pogrzebowego z ubezpieczenia społecznego i jego uprawnienia w tym względzie nie mogą modyfikować (umniejszać) reguły prawa cywilnego, w tym konstrukcja compensatio lucri cum damno.

Sąd uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że Rzecznik Ubezpieczonych oraz Prokurator Generalny wnosili o podjęcie uchwały stwierdzającej, że zasiłek pogrzebowy wypłacany na podstawie art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie podlega uwzględnieniu przy ustalaniu odszkodowania dochodzonego na podstawie art. 446 § 1 k.c. Sąd Najwyższy uznał, że przedstawione zagadnienia prawne dotyczą relacji między uprawnieniem do zasiłku pogrzebowego należnego na podstawie przepisów o zabezpieczeniu społecznym, a roszczeniem odszkodowawczym o zwrot kosztów pogrzebu, przewidzianym w prawie cywilnym. Chodzi więc o zbieg świadczeń przysługujących w oparciu o różne podstawy prawne, należące także do różnych gałęzi prawa. Choć w pytaniach mowa jest tylko o zasiłku pogrzebowym przewidzianym w art. 77-81 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, to udzielona odpowiedź odnosi się także do wszystkich, licznych unormowań szczególnych, przewidujących w odrębnych ustawach prawo do zasiłku pogrzebowego dla inwalidów wojennych, tzw. służb mundurowych, rolników i innych uprawnionych. Charakter, cel i sposób finansowania wszystkich tych świadczeń jest taki sam. Obowiązuje także ogólna zasada, przyjęta również w art. 99 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, że w razie zbiegu prawa do zasiłku pogrzebowego na podstawie tej ustawy z prawem do zasiłku na podstawie odrębnych ustaw, przysługuje tylko jeden zasiłek.

W ocenie Sądu zagadnienie prawne przedstawione przez Rzecznika Ubezpieczonych miało węższy zakres, wyznaczony kompetencjami Rzecznika i ograniczało się do sytuacji, gdy roszczenie o zwrot kosztów pogrzebu kierowane było przeciwko ubezpieczycielowi z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. Problem zdaniem Sądu był jednak szerszy, co wynika z pytania prawnego przedstawionego przez skład siedmiu sędziów SN. Obejmował bowiem wszystkie sytuacje, gdy do wskazanego zbiegu uprawnień dochodzi w wyniku śmierci poszkodowanego spowodowanej każdym czynem niedozwolonym i występuje zarówno wtedy, gdy uprawniony otrzymał zasiłek pogrzebowy przed zgłoszeniem roszczenia na podstawie art. 446 § 1 k.c., jak i wówczas, gdy jeszcze go nie otrzymał i ma z tego tytułu wierzytelność określonej wysokości do ZUS, powiększającą aktywa jego majątku, która może być uznana za korzyść pokrywającą w całości lub części poniesione koszty pogrzebu.

Przechodząc do rozważenia charakteru wskazanego wyżej zbiegu uprawnień Sąd stwierdził, że choć w obowiązującym obecnie stanie prawnym nie ma przepisu, który określałby, czy są to uprawnienia niezależne od siebie i mogą być kumulowane, czy też mają charakter alternatywny i podlegają zaliczeniu, to do 1990 r. kwestie te, w odniesieniu do roszczeń kierowanych do ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, były regulowane w kolejnych rozporządzeniach dotyczących obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych. W pierwszym i drugim rozporządzeniu: z dnia 1 grudnia 1961 r. (Dz. U. nr 55, poz. 311) i z dnia 24 kwietnia 1968 r. (Dz. U. nr 15, poz. 89 z późn. zm.) koszty pogrzebu, należne w ramach obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, jeżeli przysługiwały najbliższej rodzinie (małżonkowi, dzieciom i rodzicom) wypłacane były niezależnie od świadczeń z ubezpieczenia społecznego, natomiast zgodnie z § 12 w zw. z § 8 ust. 3 pkt 4 i ust. 4, jeżeli przysługiwały innym spadkobiercom ustawowym lub osobom obcym, które urządziły pogrzeb, zakład ubezpieczeń zwracał koszty pogrzebu pomniejszone o świadczenia z tego tytułu przysługujące z ubezpieczenia społecznego (a więc także o zasiłek pogrzebowy) lub z innych środków budżetu Państwa albo z innych ubezpieczeń. Zgodnie zaś z § 20 na poczet świadczeń należnych z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zaliczane były świadczenia wypłacane z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków oraz innych ubezpieczeń.

W tym czasie, aż do wejścia w życie ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz. U. nr 28, poz. 153 z późn. zm.), obowiązywał nadal art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1983 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. nr 51, poz. 396, z późn. zm.) przewidujący przejście z mocy prawa na ZUS roszczeń przysługujących poszkodowanym w myśl ogólnych przepisów prawa, przeciwko osobom innym niż pracodawca, wynikających ze spowodowania przez te osoby choroby, niezdolności do zarobkowania lub śmierci poszkodowanego. ZUS mógł zatem dochodzić od sprawcy śmierci poszkodowanego każdym czynem niedozwolonym zwrotu zasiłku pogrzebowego należnego uprawnionym osobom, co w konsekwencji powodowało, że osoba, która poniosła koszty pogrzebu, mogła skutecznie dochodzić od osoby obowiązanej do naprawienia szkody zwrotu tych kosztów jedynie w zakresie przekraczającym wysokość zasiłku pogrzebowego.

Kolejne rozporządzenia dotyczące obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych: z dnia 28 listopada 1974 r. (Dz. U. nr 46, poz. 274 z późn. zm.), z dnia 30 listopada 1981 r. (Dz. U. nr 30, poz. 166 z późn. zm.), z dnia 6 lutego 1985 r. (Dz. U. nr 6, poz. 20) i z dnia 29 marca 1989 r. (Dz. U. nr 18, poz. 100 z późn. zm.) przewidywały, że w ramach obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków zwrot kosztów pogrzebu przysługuje temu, kto je poniósł i zakład ubezpieczeń wypłaca świadczenia z tytułu śmierci niezależnie od przysługującego poszkodowanemu świadczenia z innych środków państwowych albo z innego ubezpieczenia. Świadczenia te zatem przysługiwały ponoszącym koszty pogrzebu niezależnie od siebie i nie podlegały zaliczeniu.

Od chwili wejścia w życie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 18 grudnia 1990 r., dotyczącego obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych (Dz. U. nr 89, poz. 527 z późn. zm.) przepisy nie zawierają już żadnej regulacji dotyczącej kumulacji bądź zaliczania świadczeń z ubezpieczenia społecznego (w tym zasiłku pogrzebowego) na poczet odszkodowania wypłacanego przez ubezpieczyciela z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody wyrządzone ruchem tych pojazdów. Nie zawiera takich uregulowań także obowiązująca ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ub. obow., UFG i PBUK, która ponadto nie przewiduje już obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków w ramach obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego. Nie ma również przepisów, które regulowałyby ogólnie zbieg uprawnienia do świadczenia z ubezpieczenia społecznego z roszczeniem odszkodowawczym przysługującym na podstawie przepisów prawa cywilnego.

Ta okoliczność zdaniem Sądu, choć może być argumentem przemawiającym przeciwko zaliczaniu przysługującego zasiłku pogrzebowego na odszkodowanie należne na podstawie art. 446 § 1 k.c., nie jest jednak decydująca. Wypłata zasiłku osobie, która poniosła koszty pogrzebu ofiary czynu niedozwolonego może być bowiem uznana za przysporzenie prowadzące do likwidacji w całości lub części szkody w tym zakresie. Wymaga to rozważenia, czy nie zachodzą podstawy do zastosowania ogólnej konstrukcji compensatio lucri cum damno przy ocenie roszczenia zgłoszonego na podstawie art. 446 § 1 k.c. Zasadą jest bowiem, że odszkodowanie nie powinno być źródłem nie usprawiedliwionego wzbogacenia osoby poszkodowanej, wobec czego nie powinno przekraczać wysokości poniesionej szkody, szczególnie gdy jest to szkoda majątkowa. Skoro, jak przyjmuje się powszechnie, szkodą jest różnica pomiędzy obecnym stanem majątkowym poszkodowanego, a stanem, który by istniał, gdyby nie wystąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, to ustalając uszczerbek podlegający naprawieniu, należy, co do zasady, mieć także na względzie korzyści wynikające z tego zdarzenia dla poszkodowanego, które powinny zostać zaliczone na poczet należnego odszkodowania[49]. Z uwagi na to, że konstrukcji compensatio lucri cum damno nie regulują żadne przepisy, a może być ona niekorzystna dla poszkodowanego, jeżeli na poczet należnego mu odszkodowania zaliczane będą wszelkiego rodzaju korzyści majątkowe bez względu na ich tytuł prawny, w literaturze postuluje się wytyczenie ścisłych granic jej stosowania podkreślając, że nie powinno się traktować sprawcy szkody łagodniej tylko dlatego, że poszkodowany uzyskał pewne korzyści majątkowe w związku ze zdarzeniem wyrządzającym szkodę. Konieczne jest w każdym przypadku wyważenie interesów poszkodowanego i osoby zobowiązanej do naprawienia szkody i zastosowanie compensatio lucri cum damno tylko w sytuacji, gdy kumulacja świadczeń mogłaby doprowadzić do nieusprawiedliwionego wzbogacenia poszkodowanego kosztem zobowiązanego do naprawienia szkody.

W literaturze i orzecznictwie przeważa stanowisko, że zaliczenie korzyści na szkodę jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy ich źródłem jest to samo zdarzenie i istnieje między nimi normalny związek przyczynowy. Dodatkowo wymaga się, by uzyskana korzyść zaspokajała te same interesy poszkodowanego, które ma zaspokoić odszkodowanie oraz by wynikała z tej samej podstawy prawnej. Przy ocenie wpływu świadczeń ubezpieczeniowych na zakres odpowiedzialności odszkodowawczej przeważa pogląd, że decydujące znaczenie ma też to, kto  finansował składki na ubezpieczenie, bowiem fakt, iż finansował je poszkodowany przemawia za kumulacją, a przeciwko kompensacji świadczeń. Istotne znaczenie przypisuje się także istnieniu regresu przysługującego osobie trzeciej spełniającej świadczenie będące źródłem korzyści wskazując, że istnienie takiego regresu wobec dłużnika przesądza o konieczności kompensacji, bowiem dłużnik nie może być zobowiązany do dwukrotnego świadczenia z tytułu tej samej szkody.

W literaturze przeważa pogląd, że ogólną zasadą jest, iż podlegają zaliczeniu na poczet odszkodowania świadczenia z ubezpieczenia społecznego, jednak jednolicie także przyjmuje się, że nie dotyczy to zasiłku pogrzebowego, który, podobnie jak inne zasiłki i zapomogi, nie podlegają zaliczeniu na poczet odszkodowania przysługującego z tytułu poniesienia kosztów pogrzebu. Większość publikacji powołuje się w tym przedmiocie na wskazaną uchwałę SN z dnia 27 marca 1981 r.[50], bez szerszej argumentacji.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące konstrukcji compensatio lucri cum damno do świadczeń należnych z ubezpieczenia społecznego uznano za niejednolite. Przyjmuje się powszechnie, że przysługująca poszkodowanemu na podstawie art. 444 § 2 lub art. 446 § 2 k.c. renta odszkodowawcza (wyrównawcza) jest pomniejszana o należną rentę z ubezpieczenia społecznego, a obowiązek zwrotu kosztów leczenia przewidziany w art. 444 § 1 k.c. obejmuje tylko te koszty, które nie zostały pokryte z ubezpieczenia zdrowotnego[51]. Konsekwentnie należy też przyjąć, że przewidziany w art. 446 § 1 k.c. obowiązek zwrotu kosztów leczenia zmarłej osoby poszkodowanej, ogranicza się tylko do tych kosztów, które nie zostały pokryte z ubezpieczenia zdrowotnego.

Sąd zwrócił uwagę, że w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa natomiast stanowisko, że świadczenia przysługujące od zakładu pracy lub ZUS na podstawie tzw. ustaw wypadkowych, nie podlegają zaliczeniu na poczet odszkodowania należnego według prawa cywilnego, choć uważa się je za świadczenia z ubezpieczenia społecznego[52]. Nie podlega także zaliczeniu odprawa pośmiertna wypłacana na podstawie art. 93 k.p., jako nie mająca charakteru odszkodowawczego[53].

Nie podlegają też zaliczeniu na odszkodowanie należne za wyrządzenie szkody na osobie, świadczenia z ubezpieczeń osobowych, chyba że przepisy tzw. rozporządzeń komunikacyjnych stanowiły inaczej. Sąd Najwyższy, podobnie jak przeważająca część przedstawicieli doktryny uznał, że przeciwko stosowaniu compensatio lucri cum damno w tych sytuacjach przemawia to, iż uszczerbek i korzyść nie są wynikiem tego samego zdarzenia, bowiem korzyść jest skutkiem zawarcia umowy ubezpieczenia i zakład ubezpieczeń spełniając umówione świadczenie umarza jedynie swoje własne zobowiązanie wobec uprawnionego. Stwierdził też, że świadczenia z ubezpieczeń osobowych nie mają charakteru odszkodowawczego, przysługują w umówionej, zryczałtowanej kwocie niezależnie od wysokości szkody i tego czy szkoda w ogóle wystąpiła. Ich celem nie jest bowiem zwolnienie z długu sprawcy szkody, lecz przysporzenie korzyści poszkodowanemu, składki na ubezpieczenie są płacone przez poszkodowanego lub jego zakład pracy w celu pełniejszego wynagrodzenia szkody na osobie, a nie po to, by złagodzić odpowiedzialność sprawcy[54].

Przytoczone wyżej argumenty wyznaczały przyjmowane przez Sąd Najwyższy kryteria stosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno w sytuacji, gdy poszkodowanemu czynem niedozwolonym przysługiwały świadczenia z ubezpieczenia społecznego lub ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków oraz świadczenia odszkodowawcze na podstawie przepisów prawa cywilnego, a żaden przepis nie rozstrzygał kwestii kumulacji lub zaliczania tych świadczeń.

Kryteria te zdaniem Sądu należało uwzględnić także przy rozważaniu, czy istnieją podstawy do zastosowania instytucji compensatio lucri cum damno do świadczeń przysługujących z tytułu zasiłku pogrzebowego i odszkodowania należnego na podstawie art. 446 § 1 k.c. z tytułu poniesienia kosztów pogrzebu.

W świetle art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zasiłek pogrzebowy przysługuje zawsze, gdy nastąpi śmierć osoby objętej ubezpieczeniem społecznym, niezależnie od przyczyny śmierci, natomiast odszkodowanie z art. 446 § 1 k.c. należy się tylko w razie śmierci wynikającej z czynu niedozwolonego. Niezależnie od tych różnic w obu przypadkach źródłem szkody i korzyści jest to samo zdarzenie: śmierć określonej osoby, która spowodowała szkodę w postaci poniesionych kosztów jej pogrzebu. Zachodzi więc tożsamość zdarzenia będącego przyczyną szkody i źródłem korzyści oraz normalny związek przyczynowy między nimi.

Rozważania dotyczące drugiej przesłanki stosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno, to jest tożsamość celu i funkcji zasiłku pogrzebowego oraz odszkodowania z tytułu poniesienia kosztów pogrzebu przewidzianego w art. 446 § 1 k.c. Sąd rozpoczął od analizy przepisów art. 77-81 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które, jak słusznie stwierdził skład orzekający SN w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego, co do istoty nie odbiegają od regulacji poprzednich, w tym zawartej w przepisach ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jedn. tekst: Dz. U z 1975 r., nr 34, poz.188, z późn. zm.), na tle których zapadła powoływana uchwała SN z dnia 27 marca 1981 r.[55]. Zasiłek pogrzebowy przysługuje w razie śmierci osoby objętej ubezpieczeniem społecznym i wypłacany jest osobie, która poniosła koszty jej pogrzebu. Należy się tylko z jednego tytułu, a jego wysokość jest zryczałtowana. Zasiłek w pełnej wysokości przysługuje członkom rodziny zmarłego wskazanym w art. 67 w zw. z art. 77 ust. 1 pkt 4 i ust. 2 także wtedy, gdy pogrzeb organizowany był na koszt Państwa, organizacji politycznej lub społecznej, a członkowie rodziny ponieśli tylko część jego kosztów, nawet nieznaczną czy symboliczną. W żadnej sytuacji nie muszą oni dokumentować ani faktu poniesienia kosztów pogrzebu ani ich wysokości. Natomiast w razie poniesienia kosztów pogrzebu przez osoby trzecie, pracodawcę, dom pomocy społecznej, gminę, powiat, osobę prawną kościoła lub związku wyznaniowego, zasiłek przysługuje w wysokości udokumentowanych kosztów pogrzebu, nie więcej jednak niż kwota zryczałtowana. W razie poniesienia kosztów pogrzebu przez kilka podmiotów uprawnionych, zasiłek pogrzebowy ulega podziałowi pomiędzy te podmioty proporcjonalnie do poniesionych kosztów pogrzebu.

Analiza tych uregulowań prowadziła Sąd do wniosku, że choć niewątpliwie uprawnienie do zasiłku pogrzebowego łączy się z poniesieniem kosztów pogrzebu i jedną z jego funkcji jest częściowe przynajmniej pokrycie tych kosztów, a więc funkcja kompensacyjna, to jednak nie jest to funkcja jedyna ani zasadnicza. Dla określenia charakteru i celu zasiłku pogrzebowego decydujące znaczenie mają regulacje odnoszące się do członków rodziny osoby zmarłej, bowiem to niewątpliwie oni zazwyczaj organizują pogrzeb osoby bliskiej oraz to oni są objęci zagwarantowanym w art. 67 Konstytucji RP systemem zabezpieczenia społecznego w związku z zatrudnieniem zmarłej osoby bliskiej, a więc z założenia to ich ma objąć efekt solidarności społecznej leżący u podstaw przepisów o ubezpieczeniu społecznym oraz ochrona przed ryzykiem socjalnym śmierci osoby najbliższej.

Zdaniem Sądu sytuacje gdy, pogrzeb organizują osoby trzecie są wyjątkowe i mają marginalne znaczenie a regulacje zawarte w art. 77-81 dotyczące takich sytuacji nie mogą więc wpływać na ocenę charakteru i celu zasiłku pogrzebowego, który co do zasady należy się osobom bliskim organizującym pogrzeb i z myślą o nich został wprowadzony. O tym, że w istocie zasiłek pogrzebowy ma charakter pomocy socjalnej, mającej na celu zagwarantowanie szybkiego dostarczenia środków finansowych rodzinie w trudnym dla niej momencie śmierci osoby bliskiej zapewniającej dotychczas jej utrzymanie świadczy to, że odrywa się on faktycznie od poniesionych kosztów pogrzebu, które nie muszą być udokumentowane i należą się zawsze w tej samej wysokości, nawet jeżeli rodzina poniosła z tego tytułu tylko symboliczny wydatek. A zatem w ocenie Sądu jeżeli nawet w niektórych sytuacjach i w stosunku do niektórych uprawnionych zasiłek pełni funkcje odszkodowawcze, to niewątpliwie nie są to funkcje główne ani przesądzające o jego charakterze. Co do zasady spełnia on funkcje socjalne, a jego celem nie jest wynagrodzenie szkody poniesionej w wyniku pokrycia kosztów pogrzebu osoby ubezpieczonej ani zwolnienie sprawcy jej śmierci z obowiązku naprawienia szkody, lecz doraźna pomoc finansowa pozwalająca na pokrycie wydatków związanych ze śmiercią członka rodziny. Nie zachodzi więc tożsamość celu ani funkcji zasiłku pogrzebowego i odszkodowania z tytułu poniesienia kosztów pogrzebu przewidzianego w art. 446 § 1 k.c., stanowiąca niezbędny warunek zastosowania compensatio lucri cum damno.

Przeciwko zastosowaniu tej konstrukcji przemawia zdaniem Sądu także to, że zasiłek pogrzebowy przysługuje z tytułu śmierci osoby objętej ubezpieczeniem społecznym, która płaciła składki na to ubezpieczenie, a więc w pewnym zakresie przyczyniła się do powstania funduszu socjalnego, z którego wypłacany jest zasiłek. Okoliczność płacenia składek niemal powszechnie przyjmowana była w literaturze jako uzasadniająca kumulację a nie kompensację świadczeń z ubezpieczenia osobowego i odszkodowania należnego na podstawie prawa cywilnego. Nie może też być obojętna przy rozważaniu zbiegu prawa do zasiłku pogrzebowego z odszkodowaniem z art. 446 § 1 k.c. Nie ma bowiem podstaw, by w wyniku kompensacji podmiot zobowiązany do naprawienia szkody na podstawie przepisów prawa cywilnego czerpał korzyści z faktu wypłacenia najbliższej rodzinie poszkodowanego zasiłku pogrzebowego pełniącego dla niej w przeważającym zakresie funkcje pomocy socjalnej i pochodzącego ze środków Skarbu Państwa oraz składek poszkodowanego.

Jak wskazano wyżej w literaturze podkreśla się, że instytucja compensatio lucri cum damno powinna być stosowana ostrożnie i tylko wówczas, gdy kumulacja świadczeń mogłaby doprowadzić do nieusprawiedliwionego wzbogacenia osoby poszkodowanej. Taka sytuacja nie zachodzi w stosunku do członków rodziny zmarłego, którym przysługuje zasiłek pogrzebowy i roszczenie odszkodowawcze z art. 446 § 1 k.c. Ze względu na charakter i źródła zasiłku pogrzebowego, w odczuciu społecznym kumulacja tych świadczeń nie prowadzi do nieusprawiedliwionego wzbogacenia uprawnionych członków rodziny. Jest raczej przeciwnie tzn. za nieusprawiedliwione społecznie uznaje się zaliczanie zasiłku pogrzebowego na poczet odszkodowania z art. 446 § 1 k.c., przy braku przepisu prawa nakazującego kompensację.

Jak wskazano wyżej przeciwko kumulacji tych świadczeń, w ocenie Sądu, przemawiałoby także istnienie roszczenia regresowego ZUS z tytułu wypłacenia zasiłku pogrzebowego, przysługujące wobec osoby obowiązanej do naprawienia szkody z tytułu poniesienia kosztów pogrzebu poszkodowanego czynem niedozwolonym.

De lege lata nie istnieje jednak żaden przepis przewidujący roszczenie regresowe ZUS wobec osoby, której czyn spowodował śmierć poszkodowanego i konieczność wypłaty zasiłku pogrzebowego ani wobec osoby obowiązanej do wynagrodzenia szkody w postaci kosztów pogrzebu. Brak wyraźnego przepisu nie oznacza jednak, że roszczenie regresowe nie przysługuje, jeżeli brak ten jest wynikiem luki w prawie, którą można wypełnić przez wnioskowanie w drodze analogii i wskazanie właściwej normy prawnej stanowiącej podstawę regresu. Sąd Najwyższy bowiem dopuszczał możliwość stosowania w drodze analogii art. 441 § 3 k.c. jako podstawy roszczenia regresowego zakładu pracy, który w oparciu o art. 92 § 1 k.p. wypłacił pracownikowi wynagrodzenie w okresie jego niezdolności do pracy, do sprawcy odpowiedzialnego za tę niezdolność[56]. W uchwale składu siedmiu Sędziów z dnia 21 października 1997 r.[57] oraz w uchwale z dnia 27 marca 2008 r.[58] przyjął również, że przysługuje roszczenie zwrotne do sprawcy deliktu Skarbowi Państwa, który wypłacił funkcjonariuszowi jednorazowe odszkodowanie pieniężne za wypadek pozostający w związku z pełnieniem służby w Policji i odszkodowanie za zniszczoną odzież na podstawie art. 5 i art. 10 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w Policji (Dz. U. nr 53, poz. 345 z późn zm.) oraz uposażenie należne w razie choroby na podstawie art. 121 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. nr 30, poz. 179 z późn. zm.).

Można zatem w ocenie Sądu poszukiwać w art. 441 § 3 k.c., stosowanym w drodze analogii, podstawy prawnej regresu ZUS z tytułu wypłaty zasiłku pogrzebowego, wobec sprawcy szkody albo wskazać art. 446 § 1 k.c., jako przepis szczególny wymieniony w art. 518 § 1 pkt 4 k.c., przy założeniu, że ZUS zostanie uznany za ponoszącego (docelowo) koszty pogrzebu poszkodowanego czynem niedozwolonym. Można też rozważać zastosowanie w drodze analogii art. 70 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2005 r. nr 31, poz. 267 z późn. zm.), przewidującego roszczenie regresowe ZUS z tytułu wypłaty zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego, do osoby, której umyślne przestępstwo lub wykroczenie, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu, spowodowały konieczność wypłaty tych świadczeń. Istnieją jednak istotne argumenty przemawiające przeciwko konstruowaniu, w drodze analogii, roszczenia zwrotnego ZUS z tytułu wypłaty zasiłku pogrzebowego osobom uprawnionym.

Przede wszystkim Sąd podkreślił, że wprawdzie nauka i judykatura dopuszczają możliwość odpowiedniego stosowania w drodze analogii przepisów prawa cywilnego do instytucji przewidzianych w prawie ubezpieczeń społecznych w sytuacji istnienia luki w tym prawie, jednak stwierdzenie istnienia luki w prawie ubezpieczeń społecznych wymaga szczególnej ostrożności. Przepisy regulujące stosunek ubezpieczenia społecznego mają charakter publicznoprawny, a zatem należą do odrębnej niż prawo cywilne gałęzi, a nawet systemu prawa. Nie zawierają odpowiednika art. 300 k.p. zezwalającego na odpowiednie stosowanie przepisów kodeksu cywilnego do stosunków ubezpieczeń społecznych, które oparte są na zasadzie określonego ustawowo solidaryzmu społecznego, a prawo ubezpieczeń społecznych nastawione jest na wyczerpujące i ścisłe regulowanie stosunków stanowiących jego przedmiot. Z tego względu zasadniczo należy domniemywać, że jeżeli ustawodawca czegoś w prawie tym nie uregulował, to była to jego świadoma i celowa decyzja. Tylko w przypadkach, gdy w przepisach wyraźnie brakuje normy koniecznej do wydania decyzji w określonych sytuacjach, można traktować ów brak jako lukę i zastanawiać się nad dopuszczalnością jej wypełnienia w drodze analogii. Przeciwko analogii przemawia to, że podważa ona pewność prawa, która w stosunkach ubezpieczeń społecznych jest wartością bardzo wysokiej rangi. W literaturze wskazuje się, że szczególnie wątpliwe jest stosowanie w drodze analogii norm prawa cywilnego na niekorzyść ubezpieczonego, a szczególnie niebezpieczne jest sięganie w drodze analogii do przepisów podobnych ze względu na ratio legis, bowiem porównywanie "racji" przepisów prawa ubezpieczeń społecznych i prawa cywilnego jest bardzo trudne i często dowolne, gdyż zupełnie inne są racje uregulowań ubezpieczeń społecznych i inne cywilnych, w tym odszkodowawczych.

Wszystko to przemawia za uznaniem przez Sąd, że skoro nie ma przepisów przyznających ZUS roszczenie regresowe z tytułu wypłaty zasiłku pogrzebowego wobec osoby zobowiązanej do wynagrodzenia szkody, to nie jest to luka w prawie, lecz świadoma decyzja ustawodawcy, który celowo nie wprowadził w tym przypadku regresu. Świadczy o tym przede wszystkim to, że dawne przepisy, regres taki przewidywały, a obecnie art. 70 ustawy z 1999 r. przewiduje regres jedynie w wypadku wypłacenia przez ZUS zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego i tylko w szczególnych sytuacjach, w bardzo ograniczonym zakresie. W podobnych sytuacjach także art. 14 a ust. 1 zd.1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej ze środków publicznych (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r., nr 164, poz. 1027 z późn. zm.) przewidywał regres dla NFZ o zwrot poniesionych kosztów świadczeń opieki zdrowotnej, do sprawcy, stwierdzonego prawomocnym wyrokiem umyślnego przestępstwa, którego skutkiem była konieczność udzielenia opieki zdrowotnej. Przepis ten jednak został uchylony z dniem 1 stycznia 2009 r. (art. 1 pkt.1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. - Dz. U. nr 225, poz. 1486), a zatem ustawodawca świadomie zrezygnował z regresu instytucji ubezpieczeń zdrowotnych do sprawcy rozstroju zdrowia w związku z wypłatą świadczeń zdrowotnych ze środków publicznych.

Wszystko to świadczy o tym, że ustawodawca, jeżeli chce, by ZUS lub instytucji ubezpieczeń zdrowotnych przysługiwał regres do sprawcy szkody z tytułu wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego, wprowadza takie roszczenie i jednocześnie określa ściśle jego warunki. Brak obecnie przepisu przewidującego roszczenie regresowe w związku z wypłatą zasiłku pogrzebowego, w sytuacji, gdy wcześniej było ono przewidziane oraz gdy obecnie przewidziane jest roszczenie regresowe w razie wypłaty zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego wskazuje, że ustawodawca zdecydował się ograniczyć roszczenia regresowe ZUS tylko do takich sytuacji i brak przepisu przewidującego regres ZUS po wypłaceniu zasiłku pogrzebowego nie stanowi luki w prawie.

Wniosek taki w ocenie Sądu uzasadnia też wskazywana w literaturze specyfika systemu ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, w którym ubezpieczeniu podlegają z reguły także sprawcy czynów niedozwolonych (w tym wypadków komunikacyjnych) i wprowadzenie regresu może zburzyć założenia oraz podstawowe zasady tego systemu, a w przypadku regresu do sprawców wypadków komunikacyjnych, za których odpowiedzialność ponosi zakład ubezpieczeń w ramach obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych, może ponadto spowodować znaczne podwyższenie składek na to ubezpieczenie. Jest to zatem dziedzina życia społeczno-gospodarczego, w której należy pozostawić ustawodawcy możliwość wprowadzenia, po rozważeniu globalnych potrzeb i możliwości, określonych regulacji prawnych, takich jak regres ZUS z tytułu wypłaty świadczeń społecznych.

Sąd wskazał też, że z reguły przyczyną wprowadzenia ustawowego regresu lub poszukiwania możliwości jego przyjęcia w drodze analogii jest istnienie szkody poniesionej przez osobę trzecią, spełniającą określone świadczenie, obciążające w myśl przepisów odszkodowawczych sprawcę szkody. W przypadku jednak wypłacenia przez ZUS zasiłku pogrzebowego osobie, która poniosła koszty pogrzebu poszkodowanego czynem niedozwolonym, trudno mówić o szkodzie ZUS, skoro szkodą jest tylko uszczerbek wywołany wbrew woli podmiotu, który go doświadczył, a ZUS wypłacając zasiłek pogrzebowy działa wykonując własne zobowiązanie ustawowe, które musi zrealizować zawsze, gdy nastąpi śmierć osoby wskazanej w art. 77 ust.1-3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, niezależnie od jej przyczyny. Śmierć takiej osoby w wyniku czynu niedozwolonego może jedynie przyspieszyć powstanie obowiązku ZUS wypłaty zasiłku pogrzebowego, ale określenie różnicy czasowej jest w tym przypadku praktycznie niemożliwe, co nie pozwala na konstruowanie jakiejkolwiek realnej szkody ZUS z powodu wcześniejszego wypłacenia zasiłku pogrzebowego. Istnienie roszczenia regresowego w takiej sytuacji mogłoby prowadzić do uzyskania przez ZUS nieuzasadnionej korzyści majątkowej.

Podobne okoliczności miał na uwadze Sąd Najwyższy stwierdzając w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r.[59], że kasie chorych oraz publicznemu samodzielnemu zespołowi opieki zdrowotnej nie przysługuje w stosunku do sprawcy szkody, wyrządzonej czynem niedozwolonym na osobie ubezpieczonej, roszczenie o zwrot poniesionych przez nie kosztów leczenia, bowiem brak przepisu w tym przedmiocie nie jest luką w prawie lecz zamierzoną wolą ustawodawcy.

Także w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 25 marca 1994 r.[60], dotyczącej zbiegu uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia komunikacyjnego oraz świadczeń przysługujących w związku z wypadkiem przy pracy Sąd Najwyższy przyjął, że w sytuacji, gdy wypadek przy pracy był jednocześnie wypadkiem powodującym szkodę powstałą w związku z ruchem pojazdu mechanicznego, objętą ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej posiadaczy i kierowców tych pojazdów na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 marca 1989 r. w sprawie ustawowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. nr 18, poz. 100 z późn. zm.), zakładowi pracy, który wypłacił poszkodowanemu jednorazowe odszkodowanie stosownie do art. 9 w zw. z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach przysługujących z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jedn.: Dz. U z 1983 r. nr 30, poz. 144 z późn. zm.), nie przysługuje roszczenie do zakładu ubezpieczeń o zwrot równowartości spełnionego świadczenia. Sąd Najwyższy stwierdził brak podstaw do stosowania w takiej sytuacji konstrukcji compensatio lucri cum damno, z uwagi na inne funkcje i charakter prawny świadczeń zakładu pracy z ustawy wypadkowej oraz zakładu ubezpieczeń z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej i uznał, że świadczenia te przysługują niezależnie od siebie. Stwierdził też, że fakt, iż obowiązujące wówczas przepisy nie przewidywały roszczenia regresowego zakładu pracy do zakładu ubezpieczeń z tytułu wypłaty świadczeń z ustawy wypadkowej, choć przepisy wcześniejszych rozporządzeń komunikacyjnych taki regres przewidywały oznacza, że po to by przyjąć regres należałoby sięgnąć, w drodze analogii, do art. 441 § 3 k.c., co uznał za nieuzasadnione w sytuacji, gdy nie tylko osoba, która naprawiła szkodę nie była za nią odpowiedzialna na podstawie prawa cywilnego, ale i roszczenie zwrotne skierowane zostało przez nią do zakładu ubezpieczeń, którego odpowiedzialność wywodzi się także nie z czynu niedozwolonego, lecz ze stosunku ubezpieczenia. Argumenty powyższe zachowują aktualność także w odniesieniu do ewentualnego roszczenia regresowego ZUS przeciwko ubezpieczycielowi komunikacyjnemu w związku z wypłatą zasiłku pogrzebowego.

Aktualna jest zdaniem Sądu także argumentacja Sądu Najwyższego wskazana w uchwale z dnia 3 marca 2004 r.[61], w której w nawiązaniu do wcześniejszej uchwały z dnia 26 marca 1982 r.[62] przyjęto, że zagraniczna instytucja ubezpieczeń społecznych (odpowiednik polskiego ZUS), na którą - z mocy przepisów jej prawa krajowego - przeszły roszczenia z tytułu poniesienia kosztów leczenia, nie jest uprawniona, według prawa polskiego, do dochodzenia od ubezpieczyciela, który ubezpieczył odpowiedzialność cywilną posiadacza pojazdu mechanicznego - sprawcy szkody - zwrotu takich kosztów, gdy poszkodowany uległ wypadkowi komunikacyjnemu na terenie Polski. Sąd Najwyższy stwierdził, że brak w systemie prawa polskiego przepisu przyznającego w takiej sytuacji regres, nie uzasadnia sięgnięcia do analogii, skoro ustawodawca w innych zbliżonych sytuacjach przewidział roszczenia regresowe.

Sąd też podkreślił, że w dotychczasowym swoim orzecznictwie przyjmował dopuszczalność roszczeń regresowych ZUS jedynie w razie istnienia przepisu szczególnego, takiego jak np.: art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. nr 51, poz. 396 z późn. zm.), art. 26 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U z 1958 r. nr 23, poz. 97), art. 122 ustawy 7 dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U nr 3, poz. 6 z późn. zm.) lub przepisy rozporządzeń komunikacyjnych[63].

Z tych wszystkich względów Sąd ostatecznie uznał, że de lege lata nie ma podstaw do konstruowania roszczenia regresowego ZUS z tytułu wypłaty zasiłku pogrzebowego, co uzasadniałoby zastosowanie kompensacji odszkodowania z art. 446 § 1 k.c. i zasiłku pogrzebowego. Ponieważ nie ma też innych podstaw uzasadniających zaliczanie zasiłku pogrzebowego należnego na podstawie w art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS na odszkodowanie z tytułu poniesienia kosztów pogrzebu przysługujące na podstawie art. 446 § 1 k.c. taka możliwość jest wyłączona.

Kończąc, wydaje się, że wniosek Rzecznika Ubezpieczonych ukazał występujące różnice w orzeczeniach sądów i ich efekty ujawniające się w praktyce likwidacji szkód. Treść postanowienia a następnie uchwały i jej uzasadnienie wyjaśniają wątpliwości interpretacyjne obecne w dotychczasowym orzecznictwie. Ponadto z uwagi na fakt, że uchwała została podjęta przez pełny skład Izby Cywilnej SN z chwilą jej podjęcia uzyskała moc zasady prawnej i wiąże ona wszystkie składy orzekające SN. Dla praktyki obrotu w likwidacji szkód osobowych powyższe rozstrzygnięcie oznacza natomiast, że zakłady ubezpieczeń wypłacając odszkodowania osobom, które poniosły koszty pogrzebu osoby bliskiej, która zmarła wskutek wypadku komunikacyjnego, nie mają prawa pomniejszać odszkodowania o kwotę zasiłku pogrzebowego wypłacaną z ZUS. Tym samym osoby, którym pomniejszono w ten sposób odszkodowanie mają prawo wystąpić do zakładu ubezpieczeń i powołując się na powyższą uchwałę, domagać się wypłaty pomniejszonego uprzednio odszkodowania. Warto również podkreślić, iż powyższa uchwała nie stanowi zmiany obowiązującego prawa, a jedynie wyjaśnienie, że postępowanie niektórych zakładów ubezpieczeń było nieprawidłowe. To z kolei powoduje, że o dopłatę odszkodowania (pełnego zwrotu kosztów pogrzebu) mogą ubiegać się także uprawnieni, których roszczenie nie uległo przedawnieniu, nie zostało oddalone wyrokiem sądu i nie podlegało ugodzie zawartej z zakładem ubezpieczeń.

Omawiana uchwała ma fundamentalne znaczenia dla obrotu prawnego dzięki szczegółowemu omówieniu możliwości zaliczania świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego na poczet świadczeń cywilnoprawnych, a także przypadków skutecznego kierowania roszczeń regresowych względem ubezpieczyciela odpowiedzialności cywilnej sprawcy. Rozważania Sądu dotyczące wzajemnych relacji tych świadczeń, a także problematyka skuteczności regresów nabiera szczególnego znaczenia w ostatnim czasie, w którym powrócił pomysł pokrywania kosztów leczenia ofiar wypadków z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. 

Kolejna uchwała Sądu Najwyższego podjęta na podstawie wniosku Rzecznika Ubezpieczonych skłania również do szerszego wniosku, że nie ma obecnie jakichkolwiek wątpliwości, iż omówione uprawnienie Rzecznika Ubezpieczonych jest ważnym narzędziem, pozwalającym na porządkowanie i ujednolicenie praktyki obrotu w postępowaniach likwidacyjnych. Rozstrzygnięcia te standaryzując procesy odszkodowawcze mają również ogromne znaczenie społeczne, bowiem kształtują w praworządny sposób sytuację poszkodowanych konsumentów korzystających z dobrodziejstwa ubezpieczeń szczególnie odpowiedzialności cywilnej.

Reasumując, omawiana uchwała Sądu Najwyższego zasługuje na szczególną uwagę praktyków, gdyż sąd podejmując ją szczegółowo zaprezentował wzajemne relacje świadczeń realizowanych z ubezpieczenia społecznego i gospodarczego. Wyrażamy również opinię, że uchwała ta ujednolici na długie lata praktykę działalności zakładów ubezpieczeń oraz uporządkuje linię orzecznictwa.

mgr Aleksander Daszewski, radca prawny, koordynator w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych

mgr Anna Dąbrowska, Biuro Rzecznika Ubezpieczonych

Summary of the article

 

Death benefit and refund of funeral expenses in jurisdiction

 

Mutual relations between two kinds of benefits which are: death benefit  paid by the National Insurance Agency according to the Article 77 of the Act of December, 17 1998 (concerning pensions from the National Insurance Fund) and  refund of funeral expenses (Article 446 § 1 of the Civil Code) presented many doubts. Query indicated many divergences in judicial decisions and liquidation proceedings in compulsory third party liability insurance of the owners of vehicles. Some insurers used to include an equivalent of  death benefit paid by National Insurance Agency in funeral expenses ( Article 446 § 1 of the Civil Code) and this resulted in reduction of amounts received from insurers by families of victims of accidents. As the effect of long-term observation of  jurisdiction and  liquidation proceedings and after noticing  some divergences in interpretation of legal acts in international courts' judicial decisions, using the right determined by the Act of November, 23 2002 ( Journal of Law No. 240 item 2052), the Insurance Ombudsman turned to the Polish Supreme Court lodging a motion resolve following question: Does the insurer who gives a refunding of funeral expenses ( described in the Article 446 § 1 of the Civil Code ) have a right to include in the compensation amount the death benefit paid on the basis of the Article 77 of the Act of December, 17 1998 concerning pensions from National Insurance Fund?  Principal legal problem that needed to be solved, as far as this matter is concerned, is an acceptability to include funeral benefit amount to refund funeral expenses. One tries to establish if there is a possibility, using differential method,  to subtract the sum of  funeral benefit, which is paid by the National Insurance Agency, from the funeral costs paid according to the Civil Code.  The Supreme Court remitted this case to the Civil Law Division of the Supreme Court. The Supreme Court with all the members of the Civil Law Division, after consideration  of  the arguments presented, in the resolution of  May, 15 2009 decided that the death benefit provided in Article 77 of the Act of December, 17 1998 should not be taken into account while determining the compensation ( Article 446 § 1 of the Civil Code).   Authors of this article take a close look at  the whole process of reaching this resolution. Starting with lodging the motion to the Supreme Court in order to pass a resolution removing divergences in jurisdiction, through appointing 7 judges who were the members of the Supreme Court and finally ending with the analysis of the Act and its legal foundation  finishing the proceeding in this matter.



[1] Poprzednio była to ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. nr 47, poz. 280 z późn. zm.).

[2] Dalej: k.c.

[3] Tekst jedn. Dz. U. z 2004 r., nr 39, poz. 353 z późn. zm. (dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS).

[4] Sygn. akt II CR 549/73, niepubl.

[5] Sygn. akt II CR 419/75, opubl. OSNC 1976 r., nr 7-8, poz.169.

[6] Sygn. akt II CR 148/80, opubl. OSNC 1981 r., nr 2-3, poz. 29.

[7] Por. inne orzeczenia sądów powszechnych m.in. Sądu Okręgowego w Szczecinie I Wydział Cywilny (sygn. akt I C 1751/03) z dnia 12 lipca 2005 r., Sądu Okręgowego w Siedlcach Wydział I Cywilny (sygn. akt. I C 1106/02) z dnia 22 września 2003 r., Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim Wydział II Cywilny Odwoławczy (sygn. akt II Ca 476/06) z dnia 14 września 2006 r., Sądu Rejonowego w Radomsku Wydział I Cywilny ( sygn. akt I C 432/05) z dnia 09 czerwca 2006 r., Sądu Apelacyjnego w Poznaniu Wydział I Cywilny (sygn. akt I ACa 380/04) z dnia 29 czerwca 2004 r., Sądu Apelacyjnego w Poznaniu I Wydział Cywilny (sygn. akt I ACa 908/07) z dnia 14 listopada 2007 r., Sądu Rejonowego w Warszawie Śródmieście Wydział VI Cywilny (sygn. akt VI C 1490/05) z dnia 15 marca 2006 r., Sądu Rejonowego w Słubicach Wydział I Cywilny ( sygn. akt I C 116/07) z dnia 9 października 2007 r., Sądu Okręgowego w Rzeszowie Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 439/03) z dnia 28 maja 2003 r., Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie Wydział I Cywilny (sygn. akt I ACa 329/03) z dnia 30 października 2003 r., Sądu Rejonowego w Strzyżowie Wydział Cywilny (sygn. akt I  C 37/06) z dnia 6 lipca 2006 r., Sądu Rejonowego w Ropczycach Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 2/07) z dnia 17 maja 2007 r., Sądu Rejonowego w Leżajsku (sygn. akt I C 67/05) z dnia 27 grudnia 2005 r., Sądu Rejonowego w Bolesławcu Wydział Cywilny (sygn. akt I C 83/05) z dnia 21 czerwca 2005 r., Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze Wydział II Cywilny (sygn. akt II Ca 460/05) z dnia 6 października 2005 r., Sądu Okręgowego w Legnicy I Wydział Cywilny (sygn. akt I C 192/03) z dnia 23 listopada 2004 r., Sądu Okręgowego we Wrocławiu Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 745/04) z dnia 20 września 2005 r., Sądu Rejonowego w Jeleniej Górze Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 440/05) z dnia 31 maja 2006 r., Sądu Rejonowego w Lublinie Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 659/03) z dnia 23 sierpnia 2004 r., Sądu Rejonowego w Nowej Soli Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 248/06) z dnia 22 grudnia 2006 r., Sądu Okręgowego w Zielonej Górze Wydział Cywilny Odwoławczy za pośrednictwem Sądu rejonowego w Nowej soli Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 248/06) z dnia 22 grudnia 2006 r., Sądu Rejonowego w Tarnowskich Górach Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 154/06) z dnia 18 października 2007 r., Sądu Rejonowego w Limanowej Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 218/05) z dnia 20 marca 2006 r., Sądu Rejonowego w Białymstoku Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 778/03) z dnia 9 września 2003 r., Sądu Okręgowego w Warszawie Wydział I Cywilny (sygn. akt I C 726/04) z dnia 29 września 2005 r. Rzecznik Ubezpieczonych powyższe orzeczenia pozyskał w ramach współpracy z Komisją Nadzoru Finansowego.

[8] Sygn. akt I C 636/06.

[9] Sygn. akt III Ca 370/07.

[10] Por. treść przyp. nr 7.

[11] A. Szpunar, Wynagrodzenie szkody wynikłej wskutek śmierci osoby bliskiej, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz 2000, s. 170.

[12] Sygn. akt IV CR 120/81, niepubl.

[13] M.in. G. Bieniek (red.), Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2002, s. 439.

[14] Sygn. akt III CZP 6/81, opubl. OSNC 1981 r., nr 10, poz. 183.

[15] Sygn. akt I CR 209/70, opubl. OSNC 1971 r., nr 1, poz. 13.

[16] Sygn. akt IV CR 293/81,opubl. OSNC 1982 r., nr 2-3, poz. 40.

[17] Sygn. akt II UKN 141/99, opubl. OSNP 2001 r., nr 1, poz. 29.

[18] Por. wyrok SN z dnia 10 sierpnia 1973 r. (sygn. akt II CR 356/73) gdzie sąd stwierdził, że uprawnionemu służą zarówno roszczenia w stosunku do zakładu ubezpieczeń z umowy ubezpieczenia osobowego, jak i roszczenie odszkodowawcze przeciwko sprawcy szkody (tym samym jego ubezpieczycielowi w zakresie odpowiedzialności cywilnej); ponadto uznał, iż brak jest podstaw do zaliczenia otrzymywanych świadczeń przez uprawnionego z tytułu umowy ubezpieczenia osobowego, na poczet odszkodowania należnego od osoby odpowiedzialnej za wyrządzoną szkodę (lub jej ubezpieczyciela w zakresie odpowiedzialności cywilnej).

[19] Dalej: ustawa o ub. obow., UFG i PBUK.

[20] Sygn. akt II CR 556/81, niepubl.

[21] Sygn. akt II CR 600/80, niepubl.

[22] Sygn. akt I CR 509/72, niepubl.

[23] Art. 67 i 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.(dalej: Konstytucja RP).

 [24] Sygn. akt III CZP 6/81, opubl. OSNC 1981 r., nr 10, poz. 183.

[25] Sygn. akt III CZP 60/08.

[26] Sygn. akt III CZP 6/81, opubl. OSNC 1981 r., z. 10, poz. 183.

[27] Sygn. akt IV CR 120/81, niepubl.

[28] Wyrok z dnia 25 maja 1970 r. (sygn. akt I CR 209/70, opubl. OSNC 1971 r., z. 1, poz. 13).

[29] Sygn. akt IV CR 293/81, opubl. OSNC 1982 r., z. 2/3, poz. 40.

[30] Sygn. akt II CZP 55/78, opubl. OSNC 1979 r., z. 4, poz. 62.

[31] Sygn. akt II CR 549/73, nieopubl.

[32] Sygn. akt II CR 419/75, opubl. OSNC 1976 r., z. 7-8, poz. 169.

[33] Sygn. akt II CR 148/80, opubl. OSNC 1981 r., nr 2-3, poz. 29.

[34] Por. np. art. 35 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r., nr 50, poz. 291 z późn. Zm.).

[35] Por. uzasadnienie wyroku SN z dnia 13 października 2005 r. (sygn. akt I CK 185/05, opubl. OSNC 2006 r., z. 7-8 poz. 133) i powołane tam orzecznictwo; uzasadnienie wyroku SN z dnia 7 marca 2002 r. (sygn. akt II CKN 72/99, niepubl.).

[36] Por. uzasadnienie wyroku SN z dnia 31 stycznia 2008 r. (sygn. akt II CSK 405/07, niepubl.).

[37] Np. Roszczenie subrogacyjnego poręczyciela, wobec którego bank bezpodstawnie wystawił bankowy tytuł egzekucyjny i przeprowadził egzekucję; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2006 r. (sygn. akt III CK 325/05, opubl. Prawo Bankowe 2006, z. 11, s. 11.).

[38] Por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2005 r. (sygn. akt I CK 185/05, opubl. OSNC 2006 r., z. 7-8, poz. 133).

[39] Por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1964 r. (sygn. akt I R 244/62, opubl. OSNCP 1964 r., z. 1, poz. 11).

[40] Sygn. akt I CK 557/03, niepubl.

[41] Sygn. akt I CKN 246/97, nieopubl.

[42] Por. np. M. Śmiegiel, Zasada compensatio lucri cum damno a świadczenie z ubezpieczeń gospodarczych, PUG 2001, z. 4, s. 15-16.

[43] Sygn. akt III CZP 140/08, opubl. Biul. SN 2009 r., z. 5, poz. 7.

[44] Sygn. akt III CZP 6/81, opubl. OSNC 1981 r., nr 10, poz. 183.

[45] Sygn. akt IV CR 120/81, niepubl.

[46] Sygn. akt II CR 549/73, niepubl.

[47] Sygn. akt II CR 419/75, opubl. OSNC 1976 r., nr 7-8, poz. 169.

[48] Sygn. akt II CZP 55/78, opubl. OSNC 1979 r., nr 4, poz. 62.

[49] Por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2005 r. (sygn. akt I CK 185/05, opubl. OSNC 2006 r., nr 7-8, poz. 133).

[50] Sygn. akt III CZP 6/81, opubl. OSNC 1981 r., nr 10, poz. 183.

[51] Np.: uchwała Sądu Najwyższego z pnia 14 stycznia 1977 r. (sygn. akt III CZP 58/76, opubl. OSNC 1977 r., nr 9, poz. 156) oraz wyroki: z dnia 7 lutego 1962 r. (sygn. akt 2 GR 868/61, opubl. OSPiKA 1963 r., nr 2, poz. 38), z dnia 4 lipca 2002 r. (sygn. akt I CKN 837/00, niepubl.), z dnia 7 stycznia 2004 r. (sygn. akt III CK 181/02, niepubl.), z dnia 14 października 2004 r., (sygn. akt I UK 4/04, opubl. OSNP 2005 r. nr 19, poz. 306) i z dnia 13 grudnia 2007 r. (sygn. akt I CSK 384/07, niepubl).

[52] Np.: wyroki z dnia 21 października 2003 r. (sygn. akt I CK 410/02, niepubl.), z dnia 12 października 1999 r. (sygn. akt II UKN 141/99, opubl. OSNP 2001 r., nr 1, poz. 29), z dnia 11 stycznia 2000 r. (sygn. akt II UKN 258/99, opubl. OSNP 2001 r., nr 9, poz. 318), z dnia 27 sierpnia 1969 r. (sygn. akt I PR 224/60, opubl. OSNC 1970 r. nr 6, poz. 111), z dnia 18 marca 1968 r. (sygn. akt II PR 41/68, opubl. OSNC 1968 r., nr 10, poz. 178) oraz uchwała pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 kwietnia 1965 r. (sygn. akt III PO 3/65, opubl. OSNC 1965 r., nr 12, poz. 198).

[53] M.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 1980 r. (sygn. akt II CR 148/80, opubl. OSNC 1981 r., nr 2-3, poz. 29).

[54] Por. m.in. wskazaną uchwałę z dnia 23 kwietnia 1965 r. (sygn. akt III PO 3/65, opubl. OSNC 1965 r., nr 12, poz. 198), uchwałę siedmiu sędziów z dnia 27 marca 1961 r. (sygn. akt I CO 27/60, opubl. OSNC 1962 r., nr 2, poz. 40), uchwałę pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 listopada 1968 r. (sygn. akt III PZP 29/68, opubl. OSNC 1969 r., nr 5, poz. 79), wyroki z dnia 24 sierpnia 1962 r. (sygn. akt II CR 971/61, opubl. OSNC z 1963, nr 10, poz. 228), z dnia 25 maja 1970 r. (sygn. akt I CR 209/70, opubl. OSNC z 1971 r., nr.1, poz. 13), z dnia 31 sierpnia 1981 r. (sygn. akt IV CR 293/81, opubl. OSNC 1982 r., nr 2-3, poz. 40) oraz z dnia 27 stycznia 2004 r. (sygn. akt II CK 376/02, niepubl.).

[55] Sygn. akt III CZP 6/81, opubl. OSNC 1981 r., nr 10, poz. 183.

[56] Uchwała SN z dnia 19 września 1997 r. (sygn. akt III CZP 41/97, opubl. OSNC 1998 r., nr 2, poz. 20).

[57] Sygn. akt III CZP 34/97, opubl. OSNC 1998 r., nr 2, poz.19.

[58] Sygn. akt III CZP 13/08, opubl. OSNC 2009 r., nr 5, poz. 67.

[59] Sygn. akt III CZP 5/01, opubl. OSNC 2001 r., nr 11, poz. 161.

[60] Sygn. akt III CZP 5/94, opubl. OSNC 1994 r., nr 7-8, poz. 145.

[61] Sygn. akt III CZP 2/04, opubl. OSNC 2005 r., nr 6, poz. 95.

[62] Sygn. akt III CZP 61/80, opubl.  OSNCP 1982 r., nr 11-12, poz. 161.

[63] Porównaj m.in. uchwały: z dnia 15 grudnia 1970 r. (sygn. akt III CZP 76/70, opubl. OSNC 1971 r., nr 7-8, poz. 128), z dnia 30 października 1976 r. (sygn. akt III CZP 34/76, opubl. OSNC 1977 r., nr 3, poz. 42), wyroki z dnia 14 stycznia 1980 r. (sygn. akt IV CR 475/79, opubl. OSNC 1980 r., nr 7-8, poz. 146) i z dnia 16 października 1980 r. (sygn. akt IV CR 496/80, opubl. OSNC 1981 r., nr 5, poz. 87).

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT