Paweł Wawszczak - Części zamienne – nowe, ale jakie? – wnioski i uwagi z lektury wystąpienia Rzecznika Ubezpieczonych z dnia 8 listopada 2011 r. i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2012 r. - Rozprawy Ubezpieczeniowe nr 14 (1/2013)

Części zamienne - nowe, ale jakie? - wnioski i uwagi z lektury wystąpienia Rzecznika Ubezpieczonych z dnia 8 listopada 2011 r. i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2012 r.[1]

Wejście w życie unijnych i krajowych aktów prawnych regulujących problematykę porozumień grupowych w sektorze motoryzacyjnym, dopuszczenie do napraw serwisowych nieoryginalnych części zamiennych i upowszechnienie ich stosowania w naprawach powypadkowych zrodziły liczne spory pomiędzy poszkodowanymi a ubezpieczycielami co do zasad ustalania wysokości odszkodowania z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych w sytuacji, gdy uszkodzeniu w pojeździe uległy części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu mechanicznego, a w obrocie lub w komputerowych systemach wyceny szkody występowały również części alternatywne. Rozbieżność stanowisk ubezpieczycieli, poszkodowanych i Rzecznika Ubezpieczonych, różne ujmowanie przez sądy powszechne zakresu restytucji rzeczy złożonej w razie uszkodzenia jej części składowych w sytuacji, gdy w obrocie występują części o różnym pochodzeniu i jakości, skłoniły Rzecznika Ubezpieczonych do złożenia w dniu 8 listopada 2011 r. do Sądu Najwyższego wniosku o podjęcie uchwały mającej na celu udzielenie odpowiedzi na zagadnienie dotyczące zakresu uprawnienia poszkodowanego do ustalenia odszkodowania według cen części oryginalnych, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części, a w obrocie występują ich nieoryginalne zamienniki. W dniu 20 czerwca 2012 r. Sąd Najwyższy w sprawie sygn. akt III CZP 85/11 odmówił podjęcia uchwały, zajmując stanowisko, że przedstawione przez Rzecznika Ubezpieczonych zagadnienie nie jest kwestią wykładni prawa, lecz dotyczy jego stosowania. Pomimo odmowy podjęcia uchwały Sąd Najwyższy dość obszernie wypowiedział się co do zakresu restytucji (obowiązku naprawienia szkody) w sytuacji, gdy w pojeździe uszkodzeniu uległy części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu mechanicznego i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe.

Celem niniejszego artykułu jest omówienie dotychczasowej praktyki zakładów ubezpieczeń na tle skarg poszkodowanych kierowanych do Rzecznika Ubezpieczonych, przedstawienie stanu literatury i orzecznictwa sądów powszechnych poświęconych problematyce części oryginalnych i nieoryginalnych, a także dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego w sprawach odszkodowawczych. Opracowanie przedstawia również stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych wyrażone we wniosku o podjęcie uchwały i najważniejsze tezy z uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2012 r. (III CZP 85/11).

Słowa kluczowe: części oryginalne, zamienniki, odszkodowanie z OC, Sąd Najwyższy, Rzecznik Ubezpieczonych

 

Wprowadzenie

W dniu 31 lipca 2002 r. zostało wydane rozporządzenie Komisji Europejskiej nr 1400/2002 w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 Traktatu do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych w sektorze motoryzacyjnym[2], którego celem było zwiększenie konkurencyjności na rynku dystrybucji i napraw pojazdów silnikowych, przy jednoczesnym uwzględnieniu specyficznych cech sektora motoryzacyjnego. Rozporządzenie to - w celu zapewnienia realnej konkurencji na rynku części zapasowych - wprowadziło szereg ograniczeń podstawowych i nie zezwoliło dostawcom części zapasowych, w szczególności producentom pojazdów, na ograniczenie prawa ich dystrybutorów i autoryzowanych warsztatów naprawczych do otrzymywania oryginalnych części zapasowych oraz części zapasowych o porównywalnej jakości od wybranego przez nich, dowolnego trzeciego przedsiębiorstwa i używania ich wyłącznie do napraw lub przeglądów pojazdów silnikowych. Producenci pojazdów nie mogli też od dnia 1 października 2002 r. ograniczać prawa producentów części zapasowych do sprzedaży oryginalnych części zapasowych lub części zapasowych o porównywalnej jakości autoryzowanym lub niezależnym warsztatom. Ponadto rozporządzenie KE nr 1400/2002 nie zezwoliło dostawcom części zapasowych na ograniczanie prawa dystrybutorów i autoryzowanych warsztatów do sprzedawania części zapasowych niezależnym osobom zajmującym się naprawami, które używają ich do napraw i przeglądów pojazdów silnikowych. Co istotne, rozporządzenie KE nr 1400/2002 wprowadziło również na obszarze wspólnotowego prawa konkurencji na rynku usług motoryzacyjnych nowe pojęcia: „oryginalne części zapasowe" i „części zapasowe porównywalnej jakości" oraz ich definicje legalne[3].

Stosownie do art. 1 ust. 1 lit. t) rozporządzenia KE nr 1400/2002 „oryginalne części zapasowe" oznaczały części zapasowe o tej samej jakości jak elementy zastosowane w montażu pojazdu silnikowego oraz produkowane zgodnie ze specyfikacjami i normami produkcji, dostarczonymi przez producenta tych pojazdów w odniesieniu do produkcji elementów lub części zapasowych danego pojazdu silnikowego. Pojęcie to obejmowało części zapasowe, które były produkowane na tej samej linii produkcyjnej co elementy zastosowane w montażu pojazdu. Przyjmowano, jeśli nie została udowodniona teza przeciwna, że części te stanowiły oryginalne części zapasowe, jeśli producent części zaświadczył, iż części te jakościowo odpowiadały elementom stosowanym w montażu danych pojazdów i zostały wyprodukowane zgodnie ze specyfikacjami i normami produkcji producenta pojazdów.

Oryginalne części zapasowe w rozumieniu tego aktu i na obszarze unijnego prawa konkurencji mogły być produkowane bezpośrednio przez producenta pojazdów lub przez producenta części zapasowych na podstawie porozumień o dostawie zawartych z producentem pojazdów. Aby części wytwarzane przez tę drugą kategorię podmiotów miały walor oryginalnych części zapasowych, w rozumieniu rozporządzenia KE nr 1400/2002, musiały być produkowane zgodnie ze specyfikacjami i normami dostarczonymi przez producenta, w tym również na tej samej linii produkcyjnej co komponenty używane do montażu pojazdu silnikowego. Słowo „dostarczonymi" oznaczało przy tym, że specyfikacje i normy produkcyjne były stosowane przez danego producenta części zapasowych za zgodą producenta pojazdów w tym celu, aby w jego pojazdach instalowane były części odpowiadające danym specyfikacjom i normom. Specyfikacje i normy nie musiały być bezpośrednio opracowywane przez producenta pojazdów. Rozporządzenie dopuszczało, że mogły być one wynikiem wspólnego programu rozwojowego lub mogły zostać opracowane bezpośrednio przez producenta komponentów lub części zapasowych. W tym ostatnim wypadku specyfikacje i normy produkcyjne uznawane były za dostarczone producentowi części zapasowych za zgodą producenta pojazdu, a producent części zapasowych mógł je stosować do produkcji oryginalnych części zapasowych. Na podstawie rozporządzenia KE nr 1400/2002 nie było również konieczne, aby producent pojazdów wyraźnie udzielił pozwolenia producentowi, który wytwarza komponenty, na używanie tych specyfikacji i norm do produkcji i dystrybucji oryginalnych części zapasowych.

Producent części, który produkuje części zapasowe w oparciu o specyfikacje i normy produkcyjne dostarczone mu przez producenta pojazdów, musi wystawić świadectwo potwierdzające, że części zapasowe zostały wyprodukowane odpowiednio i że są one tej samej jakości co komponenty używane do montażu danego pojazdu. Tego rodzaju potwierdzenie może być umieszczone na opakowaniu lub na dokumencie dołączonym do części zapasowej, albo opublikowane w internecie. Jeżeli wydane zostało takie oświadczenie, to należy przyjąć, iż części te są częściami oryginalnymi zapasowymi. Gdyby jednak producent pojazdów lub dowolna strona trzecia, udowodnili, że pewna część zapasowa lub pewna liczba części zapasowych należących do tej samej partii produkcyjnej są niższej jakości lub nie zostały wyprodukowane zgodnie ze specyfikacjami lub normami produkcyjnym producenta pojazdów, to te części zapasowe nie mogły być sprzedawane jako oryginalne części zapasowe[4].

Od pojęcia „oryginalne części zapasowe" ustawodawca unijny wyraźnie rozróżnił pojęcie „części zapasowe porównywalnej jakości", które oznacza wyłącznie części zapasowe produkowane przez każde przedsiębiorstwo, które może w każdej chwili zaświadczyć, że części, których to dotyczy, odpowiadają pod względem jakości elementom, które są lub były zastosowane w montażu danych pojazdów silnikowych (art. 1 ust. 1 lit. u) rozporządzenia). Definicja ta dotyczyła tzw. producentów niezależnych, niezwiązanych umowami z producentami pojazdów i pozwalała im określać swoje części zapasowe poprzez wskazanie, że przynależą one do grupy „części zapasowe porównywalnej jakości" w rozumieniu rozporządzenia KE nr 1400/2002. Co istotne, części te nie muszą być produkowane zgodnie ze specyfikacjami i normami dostarczonymi przez producenta. Rozporządzenie KE nr 1400/2002 ocenę, czy dana część zapasowa jest częścią zapasową porównywalnej jakości, pozostawiło wyłącznie producentowi tej części. Rozporządzenie to nie powołało przy tym żadnych instytucji standaryzujących, certyfikujących, kontrolujących, które obiektywnie mogłyby zweryfikować, czy dany element, tak jak twierdzi jego producent, spełnia kryteria definicji części zapasowej porównywalnej jakości. Kontrola odbywa się wyłącznie za pośrednictwem mechanizmów wolnego rynku oraz powszechnych przepisów prawa prywatnego (odpowiedzialność z tytułu rękojmi, potencjalna odpowiedzialność odszkodowawcza za złożenie nieprawdziwego oświadczenia co do rodzaju części zapasowej, źródła jej pochodzenia i jakości), względnie przez instrumenty administracyjnoprawnej ochrony konkurencji i praw konsumentów, przy czym kontrola ta może mieć co najwyżej charakter następczy.

Części zapasowe niemieszczące się w kategorii oryginalnych części zapasowych lub nieoryginalnych części zapasowych porównywalnej jakości (tzw. inne zamienniki, inne części alternatywne) można natomiast kwalifikować w pojęciu „części zamiennych", o których mowa w art. 1 ust. 1 lit. s) rozporządzenia KE nr 1400/2002. W języku potocznym i w praktyce rynkowej części zapasowe porównywalnej jakości i inne części zapasowe niebędące oryginalnymi częściami zapasowymi określane są jako części nieoryginalne, części alternatywne.

Polskim „odpowiednikiem" przywołanego aktu prawa wspólnotowego było rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 2003 r. w sprawie wyłączenia określonych porozumień wertykalnych w sektorze pojazdów samochodowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję[5], które w § 2 zawierało transpozycję normatywnych definicji rozporządzenia KE nr 1400/2002, w tym pojęć: „części zamienne", „oryginalne części zamienne", „części zamienne o porównywalnej jakości" (§ 2 pkt 20-22 rozporządzenia)[6].

Na podstawie wyżej wskazanych aktów prawa wspólnotowego i krajowego można dokonać następującej, bardzo ogólnej systematyki rodzajów części zamiennych, które występują w obrocie handlowym: 1) oryginalne części zamienne pochodzące bezpośrednio od producenta pojazdów; 2) oryginalne części zamienne niepochodzące bezpośrednio od producenta pojazdów; 3) nieoryginalne części zamienne o porównywalnej jakości; 4) inne, nieoryginalne zamienniki[7].

W praktyce rynkowej przez zakłady ubezpieczeń i dystrybutorów części zamiennych stosowana jest też klasyfikacja części zamiennych, która rozróżnia kategorie części zamiennych o następujących symbolach:

-  „O" - oryginalna część zamienna pochodząca bezpośrednio od producenta pojazdów i oznakowana jego logo;

-  „Q" - oryginalna część zamienna oznakowana logo producenta części dostarczającego dany element na pierwszy montaż;

-  „PC / PT" - nieoryginalna część zamienna o porównywalnej jakości posiadająca dodatkowo certyfikat jakości;

-  „PJ" - nieoryginalna część zamienna o porównywanej jakości, szczególnie polecana przez dostawcę (dystrybutora) tej części (ale nie przez producenta pojazdów);

-  „P" - nieoryginalna część o porównywalnej jakości;

-  „ZJ" - zwykły nieoryginalny zamiennik o podwyższonej jakości, polecany przez dostawcę (dystrybutora) tej części, niespełniający kryteriów części grupy P (części nieoryginalnych o porównywalnej jakości);

-  „Z" - pozostałe nieoryginalne zamienniki.

Wejście w życie wyżej przywołanych aktów prawnych, dopuszczenie do napraw serwisowych nieoryginalnych części zamiennych i upowszechnienie ich stosowania w naprawach powypadkowych zrodziło liczne spory pomiędzy poszkodowanymi a ubezpieczycielami co do zasad ustalania wysokości odszkodowania z umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych w sytuacji, gdy uszkodzeniu w pojeździe uległy części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu mechanicznego, a w obrocie lub w komputerowych systemach wyceny szkody występowały również części alternatywne. Rozbieżność stanowisk ubezpieczycieli, poszkodowanych i Rzecznika Ubezpieczonych, różne ujmowanie przez sądy powszechne zakresu restytucji rzeczy złożonej w razie uszkodzenia jej części składowych, gdy w obrocie występują części o różnym pochodzeniu i jakości, skłoniły Rzecznika Ubezpieczonych do złożenia w dniu 8 listopada 2011 r. do Sądu Najwyższego wniosku o podjęcie uchwały mającej na celu udzielenie odpowiedzi na zagadnienie prawne: „Czy w świetle art. 363 § 1 k.c. w związku z art. 361 § 2 k.c. poszkodowany może żądać od ubezpieczyciela w ramach jego odpowiedzialności gwarancyjnej z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych ustalenia wysokości odszkodowania za szkodę w pojeździe według cen części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta pojazdu w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe"[8].

W dniu 20 czerwca 2012 r. Sąd Najwyższy w sprawie sygn. akt III CZP 85/11 odmówił podjęcia uchwały, zajmując stanowisko, że przedstawione przez Rzecznika Ubezpieczonych zagadnienie nie jest kwestią wykładni prawa, lecz zagadnieniem dotyczącym jego stosowania. Pomimo odmowy podjęcia uchwały Sąd Najwyższy dość obszernie wypowiedział się co do zakresu restytucji (obowiązku naprawienia szkody) w sytuacji, gdy w pojeździe uszkodzeniu uległy części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu mechanicznego i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe.

Przed zaprezentowaniem stanowiska Sądu Najwyższego w tej sprawie i przedstawieniem własnego komentarza do tego orzeczenia warto przypomnieć w omawianym zakresie stan literatury, dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, a także dotychczasową praktykę zakładów ubezpieczeń oraz stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych, które zostało wyrażone we wniosku o podjęcie uchwały[9].

 

1. Praktyka rynkowa

Rzecznik Ubezpieczonych podczas rozpatrywania skarg poszkodowanych na działalność zakładów ubezpieczeń zaobserwował, że z chwilą wejścia unijnych i krajowych aktów prawnych regulujących problematykę porozumień grupowych w sektorze motoryzacyjnym wykształciła się dość powszechna praktyka ustalania wysokości odszkodowania za szkodę w pojeździe z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych według cen części nieoryginalnych, nawet jeśli uszkodzeniu uległy części oryginalne pochodzące bezpośrednio od producenta pojazdu, a poszkodowany nie wyraził zgody na ustalenie wysokości odszkodowania w oparciu o ceny części alternatywnych. W przypadku kosztorysowego rozliczania szkody przyjmowanie nieoryginalnych części zamiennych stało się swoistym standardem. Dla części zamiennych, które nie miały nieoryginalnych zamienników, towarzystwa ubezpieczeniowe stosowały tzw. współczynniki urealniające - wewnętrznie ustalone wskaźniki procentowe pomiędzy cenami części oryginalnej a nieoryginalnej, gdyby ta ostatnia była produkowana i występowała w obrocie. Odszkodowanie za szkodę w pojeździe częstokroć było dodatkowo pomniejszane o stopień amortyzacji związany z wiekiem pojazdu mechanicznego. Pewne odstępstwo od tak przyjętych modeli likwidacji szkód komunikacyjnych z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych stanowić miały przypadki naprawienia szkody w pojazdach będących na gwarancji producenta, gdzie raczej nie było większych sporów co do zasadności stosowania dla potrzeb obliczenia wysokości odszkodowania cen części oryginalnych[10]. Uzasadnieniem tak przyjętej metodyki kompensacji szkód komunikacyjnych z umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych miały być następujące argumenty prawne i faktyczne.

W pierwszej kolejności jako podstawę prawną do stosowania cen części nieoryginalnych dla potrzeb obliczenia wysokości odszkodowania ubezpieczyciele przywoływali rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 2003 r. w sprawie wyłączenia określonych porozumień wertykalnych w sektorze pojazdów samochodowych spod zakazu stosowania porozumień ograniczających konkurencję. Ten akt prawny miał być źródłem uprawnienia ubezpieczyciela do ustalania wysokości odszkodowania według cen części nieoryginalnych. Podkreślane przy tym było, że ten akt wykonawczy, jako źródło powszechnie obowiązującego prawa, nie zawiera w swojej treści żadnych ograniczeń przedmiotowych oraz podmiotowych w jego stosowaniu i w połączeniu z przepisami kodeksu cywilnego wyznacza właściwy zakres odpowiedzialności gwarancyjnej zakładu ubezpieczeń za sprawcę szkody komunikacyjnej. Można było się spotkać także z bezpośrednim przywoływaniem rozporządzenia Komisji Europejskiej nr 1400/2002 w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 Traktatu do kategorii porozumień i praktyk uzgodnionych w sektorze motoryzacyjnym[11].

Ubezpieczyciele uzasadniali swoją praktykę również własną interpretacją art. 363 § 1 k.c. w związku z art. 361 § 2 k.c., która była oparta na następującym rozumieniu zobowiązania ubezpieczyciela do zwrotu niezbędnie i ekonomicznie uzasadnionych wydatków. Z treści tych przepisów miało wynikać, że w razie uszkodzenia rzeczy w stopniu umożliwiającym przywrócenie jej do stanu poprzedniego osoba odpowiedzialna za szkodę zobowiązana jest zwrócić poszkodowanemu niezbędne i ekonomicznie uzasadnione koszty naprawy pojazdu, ustalone według cen na lokalnym rynku. Skoro wysokość odszkodowania powinna obejmować niezbędne i ekonomicznie uzasadnione wydatki, to oznacza, że naprawa powinna zostać dokonana w sposób racjonalny, tzn. z użyciem najmniejszych nakładów sił i kosztów, niezależnie od tego, jakiego rodzaju części uległy uszkodzeniu w pojeździe poszkodowanego. Jeżeli zatem na rynku znajdują się części nieoryginalne, ale tańsze od części oryginalnych, to tylko ceny tych pierwszych części są ekonomicznie uzasadnione. Przyjmowano przy tym również aksjomat, że zastosowanie części alternatywnych o tej samej lub o podobnej jakości co części użyte do montażu pojazdu gwarantuje pełne przywrócenie pojazdu do stanu sprzed szkody pod względem użyteczności technicznej i estetycznej[12].

Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych uzasadnieniem dla praktyki ustalania wysokości odszkodowania według cen części alternatywnych, niezależnie od jakichkolwiek okoliczności faktycznych, miał być obowiązek poszkodowanego do współdziałania z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania w sposób, o którym mowa w art. 354 § 2 k.c. Obowiązek ten - zdaniem ubezpieczycieli - miał powodować, że poszkodowany nie mógł domagać się odszkodowania ustalonego według cen części oryginalnych pochodzących od producenta pojazdu, gdyż stanowiłoby to dla zobowiązanego nadmierne trudności i koszty. Jeżeli poszkodowany ma wpływ na wybór części zamiennych użytych do naprawy, to oznacza, że jest w tym samym zakresie zobowiązany do lojalnego zachowania wobec zakładu ubezpieczeń, a więc racjonalizacji kosztów. Zatem jeżeli na lokalnym rynku są dostępne części o porównywalnych parametrach użytkowych i estetycznych, lecz o znacząco różnych cenach, to użycie do naprawy części najdroższych (oryginalnych) nie może zostać uznane za ekonomicznie uzasadnione i za przejaw lojalnego postępowania względem ubezpieczyciela, chyba że przemawiają za tym okoliczności związane z ochroną interesów poszkodowanego. Ubezpieczyciele tych okoliczności nie precyzowali, wskazywali jednak, iż w praktyce występowały one stosunkowo rzadko, a jeżeli już miały miejsce, to były respektowane podczas ustalania wysokości odszkodowania[13].

Argumentem mającym uzasadniać powszechne stosowanie cen części nieoryginalnych dla potrzeb wyliczenia odszkodowania z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych miało być również przeciwdziałanie bezpodstawnemu wzbogaceniu się poszkodowanego, w szczególności w sytuacji kosztorysowego rozliczenia szkody. Nie można bowiem żądać naprawienia uszkodzonych części oryginalnych już częściowo zużytych poprzez wymianę ich na nowe części tego samego rodzaju i źródła pochodzenia, gdyż prowadziłoby to do bezpodstawnego wzbogacenia się poszkodowanego. Oryginalna część nowa ma znacznie większą wartość rynkową niż część tego samego rodzaju, która uległa już częściowo zużyciu wskutek eksploatacji pojazdu. Różnica ta stanowiłaby nieuzasadnioną korzyść dla poszkodowanego. Dla tak rozumianego bezpodstawnego wzbogacenia się poszkodowanego nie jest konieczny wzrost wartości pojazdu mechanicznego, jako rzeczy złożonej, w porównaniu do stanu sprzed wypadku, wystarcza przyrost wartości jednej z jego części składowych. Dlatego też konieczna jest redukcja tego przyrostu poprzez urealnienie cen części zamiennych do cen części alternatywnych. W przypadku natomiast zastąpienia uszkodzonej części oryginalnej częścią nową, ale nieoryginalną, nie mamy już do czynienia z bezpodstawnym wzbogaceniem się poszkodowanego. Innymi słowy, wartość nowej, nieoryginalnej części zamiennej nie przewyższa wartości uszkodzonej, oryginalnej części zamiennej, częściowo już zużytej wskutek eksploatacji pojazdu[14].

Rzecznik Ubezpieczonych zdiagnozował także taki model postępowania podczas wykonania umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, w którym to w kalkulacji naprawy sporządzonej w toku postępowania likwidacyjnego przyjmowane były ceny części alternatywnych, natomiast jeśli poszkodowany naprawił pojazd mechaniczny przy użyciu oryginalnych części zamiennych i przekazał faktury z naprawy, w tym oryginalne faktury źródłowe zakupu części zamiennych, względnie przedstawił także tak naprawiony pojazd do oględzin ubezpieczycielowi, to następowała dopłata do uprzednio wypłaconego odszkodowania. Jeżeli poszkodowany nie naprawił pojazdu mechanicznego przy użyciu części oryginalnych, a żądał wypłaty odszkodowania w oparciu o kosztorysowe rozliczenie szkody, to nie mógł żądać ustalenia wysokości kwoty odszkodowania według cen części oryginalnych. Sprzeczne z art. 361 § 2 k.c. i art. 363 § 1 k.c. byłoby wypłacanie odszkodowania obejmującego ceny oryginalnych części zamiennych, najdroższych na rynku - bez uwzględnienia, iż naprawy nie dokonano, oraz bez uwzględnienia rzeczywistego stanu samochodu w momencie powstania szkody. Nie ma więc podstaw prawnych, aby zakład ubezpieczeń w przypadku rozliczenia szkody w oparciu o przewidywalne koszty naprawy (kosztorysowego rozliczenia szkody) miał wypłacać odszkodowanie przy uwzględnieniu cen części pochodzących od producenta pojazdu[15].

W ocenie Rzecznika Ubezpieczonych odmienna praktyka zakładów ubezpieczeń miała miejsce w sytuacji wystąpienia tzw. szkody całkowitej. W kosztorysach naprawy w większości przypadków ubezpieczyciele przyjmowali ceny części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta pojazdu. Nie było również wątpliwości co do potrzeby przyjmowania wysokości stawki za roboczogodzinę prac lakierniczych i blacharskich, którą posługują się autoryzowane stacje obsługi na danym rynku lokalnym. Podobnie, w postępowaniach regresowych pomiędzy ubezpieczycielami zakład ubezpieczeń żądający od ubezpieczyciela sprawcy szkody zwrotu wypłaconego odszkodowania ubezpieczającemu z tytułu dobrowolnej umowy autocasco, ustalonego według cen części oryginalnych, nie miał wątpliwości, iż tylko zastąpienie uszkodzonych części oryginalnych częściami tego samego rodzaju pozwala na przywrócenie stanu sprzed szkody. Zastosowanie części oryginalnych było wówczas niezbędne, a ich ceny - ekonomicznie uzasadnione, niezależnie od faktu, iż w obrocie występowały części nieoryginalne[16].


2. Orzecznictwo sądów powszechnych

Rzecznik Ubezpieczonych przed złożeniem wniosku do Sądu Najwyższego dokonał analizy około 300 prawomocnych wyroków sądów powszechnych w sprawach o zapłatę odszkodowania, w których przedmiotem sporu było żądanie poszkodowanego ustalenia odszkodowania za szkodę w pojeździe według cen części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta pojazdu mechanicznego. Zdecydowana większość wyroków została przywołana w uzasadnieniu wniosku[17]. Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych przeprowadzona analiza wskazywała na istnienie rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych w wykładni treści art. 363 § 1 k.c. w związku z art. 361 § 2 k.c. co do zakresu uprawnienia poszkodowanego do żądania ustalenia wysokości odszkodowania według cen części oryginalnych pochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe.

W świetle stanowiska Rzecznika zasadniczym kierunkiem wykładni sądów powszechnych miało być przyznanie poszkodowanemu pełnego prawa do odszkodowania ustalonego według cen części oryginalnych pochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części i zachodziła konieczność ich wymiany na nowe, niezależnie od wieku pojazdu, czy jego stanu technicznego[18]. Do cech wspólnych wyroków opowiadających się za tym kierunkiem zapatrywania na zakres uprawnienia poszkodowanego do odszkodowania według cen oryginalnych części zamiennych Rzecznik Ubezpieczonych zaliczył następujące argumenty prawne i faktyczne oraz oceny tego zagadnienia:

-  Naprawienie szkody przy użyciu części oryginalnych lub alternatywnych w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy części oryginalne, pochodzące bezpośrednio od producenta pojazdu, i przyjęcie określonej koncepcji, na czym ma polegać w takiej sytuacji restytucja przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, nie jest kwestią oceny faktycznej, ale zagadnieniem dotyczącym wykładni treści art. 363 § 1 k.c. w związku z art. 361 § 2 k.c.[19]

-  Rozmiar szkody musi uwzględniać faktyczne uszkodzenia pojazdu. Każdorazowo należy ustalać, jakie części oryginalne czy też nieoryginalne zostały uszkodzone. Ustalenia w tym zakresie rzutują na ocenę, jakie części można lub należy zamontować w uszkodzonym wskutek wypadku pojeździe (art. 361 § 1 k.c.). Dolegliwości, jakie poszkodowany zmuszony został ponieść w następstwie wyrządzenia szkody, winny bowiem zostać maksymalnie zredukowane. Restytucja przez świadczenie pieniężne, o której mowa w art. 363 § 1 k.c., i kompensacyjna funkcja odszkodowania (art. 361 § 2 k.c.) nie oznaczają wyłącznie przywrócenia jakiejkolwiek użyteczności technicznej pojazdu, ale również stworzenie takiego stanu, który w przybliżony sposób zaspakajałby, jak poprzednio, naruszone potrzeby poszkodowanego. Zatem kryteria doboru części zamiennych powinny zagwarantować przywrócenie pojazdu do stanu technicznej używalności istniejącej przed wypadkiem pod każdy względem - z zachowaniem bezpieczeństwa, trwałości, niezawodności i estetyki - jaki istniał przed wyrządzeniem szkody, a także odtworzenie wartości pojazdu mechanicznego.

-  Naprawa pojazdu powinna być przeprowadzona zgodnie z technologią przewidzianą przez jego producenta, w sposób gwarantujący bezpieczeństwo późniejszej eksploatacji i skuteczność wykonanych operacji, a także winna w możliwie najpełniejszy sposób niwelować ubytek wartości handlowej pojazdu mechanicznego powstały wskutek wypadku. Stan samochodu naprawionego za pomocą części oryginalnych będzie najbardziej zbliżony do stanu pojazdu sprzed kolizji, jeśli pojazd ten uprzednio posiadał zamontowane części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu mechanicznego.

-  Jako zasadę należy traktować uprawnienie poszkodowanego do żądania ustalenia wysokości odszkodowania w oparciu o ceny części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta pojazdu mechanicznego w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe. Taki sposób ustalania odszkodowania powinien mieć zastosowanie do określania świadczenia odszkodowawczego na podstawie przewidywalnych kosztów naprawy (kosztorysowego rozliczenia szkody), jak również w przypadku, gdy poszkodowany dochodzi odszkodowania na podstawie poniesionych kosztów naprawy pojazdu mechanicznego (fakturowe rozliczenie szkody). Poszkodowany może oczywiście wyrazić zgodę na ustalenie odszkodowania według cen części alternatywnych, nie może natomiast skutecznie żądać ustalenia świadczenia odszkodowawczego w oparciu o nowe części oryginalne, jeśli uszkodzeniu uległy części alternatywne.

-  Poszkodowany nie ma obowiązku poszukiwać sprzedawcy oferującego najtańsze części, w tym również części alternatywne, a decyzja poszkodowanego o naprawie pojazdu przy użyciu części oryginalnych jest jego prawem, wynikającym z zasady pełnego odszkodowania, niezależnie od wieku pojazdu oraz dotychczasowego przebiegu użytkowania i serwisowania.

-  Nie można a priori zakładać, że naprawa samochodu przy użyciu części nowych, oryginalnych jest nieuzasadniona ekonomicznie wyłącznie z tego powodu, że istnieje potencjalna możliwość skorzystania z tańszych części alternatywnych. Ceny części oryginalnych są cenami rynkowymi i mogą być w pełni ekonomicznie uzasadnione, chyba że koszty naprawy przewyższyłyby wartość rynkową pojazdu z dnia szkody, wówczas roszczenie poszkodowanego ograniczałoby się do różnicy pomiędzy wartością rynkową pojazdu z dnia szkody a wartością pozostałości powypadkowych.

-  Nie można a priori zakładać, że w wyniku użycia nowych części oryginalnych w miejsce uszkodzonych części tego rodzaju, ale częściowo już zużytych wskutek eksploatacji pojazdu, każdorazowo dojdzie do bezpodstawnego wzbogacenia się poszkodowanego. O bezpodstawnym wzbogaceniu można mówić tylko wtedy, gdyby okazało się, że wskutek zastosowania części oryginalnych uległaby istotnemu wzrostowi wartość całego samochodu, albo też gdyby naprawie podlegały części już wcześniej uszkodzone lub chodziło o wykonanie ulepszeń w stosunku do stanu przed wypadkiem. Z bezpodstawnym wzbogaceniem mamy również do czynienia w sytuacji wymiany części alternatywnych na części oryginalne.

-  Fakt uczestnictwa sprawnego pojazdu mechanicznego w kolizji i jego późniejszej naprawy, nawet przeprowadzonej zgodnie z technologią producenta, nigdy nie jest czynnikiem zwiększającym wartość rynkową pojazdu. Po naprawie pojazd poszkodowanego będzie znajdował się w stanie powypadkowym, co automatycznie prowadzi do obniżenia jego wartości handlowej. Pojazdy powypadkowe osiągają na rynku wtórnym niższe ceny niż auta, które nie były w przeszłości uszkodzone, gdyż sam fakt wykonania jakiejkolwiek naprawy, nawet przy użyciu elementów nowych, może dawać podstawę do obniżenia wartości pojazdu w stosunku do tej sprzed szkody. Fakt, iż w miejsce części używanych wstawiono części nowe, ma więc znaczenie drugoplanowe w stosunku do ubytku wartości handlowej rzeczy. Zastosowanie dodatkowo części nieoryginalnych lub wprawdzie oryginalnych, ale używanych, może ten ubytek jeszcze bardziej powiększyć.

-  Prawo poszkodowanego do naprawienia w ten sposób szkody w pojeździe według cen części oryginalnych wynika wprost lub pośrednio z wyroków Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1972 r.[20], z dnia 5 listopada 1980 r.[21], z dnia 27 czerwca 1998 r.[22], z dnia 25 kwietnia 2002 r.[23], a także z dnia 24 lutego 2006 r.[24] oraz z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2003 r.[25].

-  Prawo wspólnotowe i ustawodawstwo krajowe, które regulują problematykę wyłączeń grupowych w sektorze motoryzacyjnym, nie mogą stanowić podstawy normatywnej do ustalania odszkodowania w oparciu o ceny części alternatywnych w sytuacji, gdy poszkodowany nie wyraził zgody na ich zastosowanie w miejsce uszkodzonych części oryginalnych. Stwarzają jedynie konsumentowi możliwość wyboru rodzaju części zamiennych, ich źródła pochodzenia, sieci dystrybucyjnej części, które następnie użyje do naprawy pojazdu mechanicznego. Nie narzucają mu natomiast obowiązku stosowania części określonego rodzaju, jakości, o wskazanym źródle zaopatrzenia czy pochodzenia. Nie stanowią także regulacji szczególnej do przepisów art. 361 k.c. i 363 k.c.

-  Jakość i trwałość części zamiennych nieoryginalnych, a w szczególności ich parametry konstrukcyjne, są niemożliwe do oceny, a zastosowanie takich części zawsze wiąże się z ryzykiem, że ich trwałość będzie niższa w porównaniu z częściami oryginalnymi. Zamienniki nie podlegają bowiem kontroli produkcyjnej tak jak części oryginalne, a zatem ich jakość, począwszy od materiału, a skończywszy na technologii wykonania, może być bardzo różna. Nie można zatem na poszkodowanego przenosić ryzyka związanego z używaniem części nieoryginalnych. Poszkodowany nie posiada instrumentów do przeprowadzenia oceny przydatności technicznej części nieoryginalnych dla pojazdu mechanicznego. Brak jest przy tym jakichkolwiek regulacji prawnych wprowadzających procedury administracyjne potwierdzające jakość części samochodowych, np. konieczność uzyskania certyfikatów, audytów. Jakość części nieoryginalnych poddana jest jedynie rynkowym prawom popytu i podaży. Stosowanie części nieoryginalnych zwiększa ubytek wartości handlowej uszkodzonego pojazdu po naprawie.

Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych w przeanalizowanych orzeczeniach reprezentowane było też - choć w mniejszości - przeciwstawne stanowisko, które dopuszczało ustalenie wysokości odszkodowania według cen części alternatywnych, niezależnie od tego, że uszkodzeniu uległy części oryginalne[26]. Orzeczenia te nie miały jednolitego charakteru. Według jednego z zapatrywań sądów powszechnych zasadniczymi kryteriami zastosowania części alternatywnych w miejsce uszkodzonych części oryginalnych są wiek pojazdu i jego stopień eksploatacji. Okoliczności te mogą decydować o konieczności zastosowania części alternatywnych, niezależnie od sposobu rozliczenia szkody (czy na podstawie kosztorysu, czy poniesionych kosztów naprawy). Prawo do części oryginalnych przyznawane jest w przypadku stosunkowo nowych pojazdów mechanicznych bez żadnych ograniczeń. Według innego zapatrywania sądów powszechnych, ale mieszczącego się w grupie orzeczeń dopuszczających stosowanie części alternatywnych w miejsce uszkodzonych części oryginalnych, wiek i stopień zużycia pojazdu mają wpływ na ustalenie wysokości odszkodowania według cen części alternatywnych, ale zależy to od sposobu rozliczenia szkody. W przypadku kosztorysowego rozliczenia szkody należy stosować ceny części alternatywnych, natomiast jeśli pojazd mechaniczny został naprawiony przy użyciu części oryginalnych pochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu, to świadczenie należy ustalać w oparciu o ceny tych części. W tym drugim przypadku wiek i stopień eksploatacji nie mają już żadnego znaczenia prawnego. Można również zdiagnozować stanowisko, że to nie rodzaj części zamiennych podlegających wymianie na nowe (źródło ich pochodzenia) wyznacza sposób określania wysokości odszkodowania, lecz minimalny poziom przewidywalnych kosztów naprawy. Jeżeli naprawienie pojazdu z użyciem części nieoryginalnych jest tańsze od części oryginalnych, to nie można żądać ustalenia odszkodowania w oparciu o ceny części oryginalnych.

Niezależnie od powyżej zaprezentowanych przeciwstawnych kierunków wykładni treści art. 363 § 1 k.c. w związku z art. 361 § 2 k.c. w zakresie uprawnienia poszkodowanego do żądania ustalenia odszkodowania według cen części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta pojazdu w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe, Rzecznik Ubezpieczonych zdiagnozował również orzeczenia sądów powszechnych, które dopuszczały stosowanie - obok części oryginalnych sygnowanych logo producenta lub w ich miejsce - części niepochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu, ale oryginalnych w rozumieniu aktów prawa wspólnotowego i krajowego o wyłączeniach grupowych w sektorze motoryzacyjnym, czyli części producenta części zapasowych, który dostarcza producentowi pojazdów części zapasowe lub komponenty do produkcji samochodów. Sądy, które zajęły tak sformułowane stanowisko, krytycznie jednak podeszły do dopuszczalności ustalania świadczenia odszkodowawczego w oparciu o ceny części nieoryginalnych[27].


3. Orzecznictwo Sądu Najwyższego

Jeżeli natomiast chodzi o stan orzecznictwa Sądu Najwyższego to Sąd wielokrotnie wypowiadał się w sprawie zasad i podstaw odpowiedzialności cywilnej za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, jak również odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela za szkodę w pojeździe z tytułu umowy odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. Sąd Najwyższy nie wypowiedział się kazuistycznie co do rodzaju części, jakie winny zostać zastosowane dla potrzeb obliczenia wysokości odszkodowania, jeżeli uszkodzeniu w pojeździe mechanicznym uległy części oryginalne i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe. Orzecznictwo Sądu Najwyższego w sprawie zasad odpowiedzialności sprawczej lub gwarancyjnej ubezpieczyciela z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia stanowiło jednak wsparcie dla uzasadniania przez sądy powszechne zarówno stanowiska o pełnym prawie poszkodowanego do naprawienia szkody przy użyciu części oryginalnych, jak i stanowiska o pełnej dopuszczalności stosowania części alternatywnych w miejsce części oryginalnych. Jak wcześniej zostało wskazane, również ubezpieczyciele legitymacji wprowadzonych modeli kompensacji szkód komunikacyjnych poszukiwali w określonych orzeczeniach Sądu Najwyższego. Wskazywało to nie tylko na potrzebę rozstrzygnięcia tej kwestii przez Sąd Najwyższy, lecz także na to, jak trudna jest problematyka restytucji przez odpowiednie świadczenie pieniężne w sytuacji uszkodzenia rzeczy złożonej i występowania w obrocie różnego rodzaju jej części składowych, odmiennych pod względem jakości czy źródła pochodzenia. Również Rzecznik Ubezpieczonych starał się wykazać, że dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego może stanowić istotne wsparcie dla poglądu, że w razie uszkodzenia części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta poszkodowany posiada pełne prawo do odszkodowania określonego według cen części tego samego rodzaju i źródła pochodzenia.

Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych ocenę, że poszkodowany uprawniony jest do żądania odszkodowania ustalonego według cen części oryginalnych w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe, można wyprowadzić z następujących wyroków Sądu Najwyższego.

-  Z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1971 r.[28], w którym Sąd wskazał, że o przywróceniu stanu poprzedniego można mówić jednie wówczas, gdy stan samochodu po naprawie pod każdym istotnym względem (stan techniczny, zdolność użytkowa, części składowe, trwałość, wygląd estetyczny itp.) odpowiada stanowi sprzed wypadku. Odnosząc treść tego wyroku SN do omawianego zagadnienia, zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych można wyprowadzić wniosek, że do przywrócenia stanu poprzedniego konieczne jest użycie części o takich samych cechach jak te, które zostały zniszczone, w szczególności tej samej jakości i pochodzących z tego samego źródła (czyli od producenta pojazdu, jeśli to były części oryginalne, albo od producenta części alternatywnych, jeśli uszkodzeniu uległy części nieoryginalne). Rodzaj części, jej jakość i źródło pochodzenia (producent pojazdu, producent części dostarczający części do montażu pojazdu, producent niezależny wytwarzający części poza reżimem produkcyjnym i technologicznym stosowanym przez producenta pojazdu) to elementy determinujące ocenę, czy świadczenie odszkodowawcze pozwala na przywrócenie pojazdu do stanu poprzedniego pod każdym istotnym względem. Wymiana części oryginalnych uszkodzonych w wypadku na części oryginalne niewątpliwie najpełniej przywraca pojazd do stanu poprzedniego pod każdym istotnym względem (do stanu technicznego, dotychczasowej zdolności użytkowej, tożsamości jakości części składowych, ich trwałości, bezpieczeństwa pojazdu, estetyki), a także w miarę możliwie do dotychczasowej wartości handlowej pojazdu - niwelując merkantylny ubytek wartości rzeczy w stosunkowo najpełniejszy sposób[29].

-  Z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2002 r.[30], w którym zostało wskazane, że jeżeli z treści umowy ubezpieczenia autocasco nie wynika nic innego, ubezpieczony, który nabywa autoryzowane części samochodowe potrzebne do naprawy uszkodzonego w wypadku pojazdu, nie ma obowiązku poszukiwania sprzedawcy oferującego je najtaniej. Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych z wyroku tego, który można również odnieść do zasad ustalania odpowiedzialności za szkodę z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, można wyprowadzić wniosek, że to poszkodowanemu przysługuje wybór rodzaju części, w tym wybór części oryginalnych (autoryzowanych), które będą zastosowane do naprawy lub do ustalenia przewidywalnych kosztów naprawy. Redukcja wysokości świadczenia byłaby możliwa w warunkach naruszenia przez poszkodowanego obowiązku współdziałania wierzyciela z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania albo bezpodstawnego wzbogacenia się poszkodowanego. Zarzut naruszenia zasady współdziałania przy wykonywaniu zobowiązania w sytuacji występowania w obrocie handlowym różnych grup części (oryginalne i nieoryginalne) i różnych rodzajów części w tych grupach (części nieoryginalne o porównywalnej jakości, inne części nieoryginalne) należy odnosić jednak do cen części danego rodzaju[31].

-  Z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2003 r.[32], w którym Sąd wyraził pogląd, że w rezultacie przywrócenia do stanu poprzedniego rzecz winna odzyskać takie same walory użytkowe i estetyczne, jakie miała przed wyrządzeniem szkody. Restytucja naturalna charakteryzuje się tym, że zmierza do naprawienia poszczególnego naruszonego dobra lub interesu i może przybrać różnorodne postacie w zależności od charakteru naruszonego dobra i rodzaju szkody. Rekompensata przy tym oznacza nie tylko przywrócenie stanu poprzednio istniejącego, lecz także stworzenie takiego stanu, który w przybliżony sposób zaspakajałby, jak poprzednio, naruszone potrzeby poszkodowanego. Restytucja naturalna nie musi zatem oznaczać konieczności doprowadzenia rzeczy do identycznie takiego samego stanu, jaki posiadała przed wyrządzeniem szkody. Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych przy próbie odniesienia treści tego orzeczenia Sądu Najwyższego do zakresu restytucji przez świadczenie pieniężne uszkodzonego pojazdu mechanicznego wyposażonego w części oryginalne pochodzące bezpośrednio od producenta pojazdu można sformułować wniosek, że właśnie wymiana uszkodzonych części oryginalnych na części tego samego rodzaju w możliwie najbliższy sposób przywraca stan technicznej używalności pojazdu do stanu sprzed szkody, a także zaspakaja naruszone potrzeby poszkodowanego co do posiadania pojazdu mechanicznego określonej marki, od określonego producenta, w tym o częściach składowych bezpośrednio pochodzących od producenta pojazdu. Odszkodowanie powinno zatem zapewnić możliwość przywrócenia uszkodzonej rzeczy właściwości, jakie miała przed zdarzeniem wywołującym szkodę pod każdym istotnym względem (m.in. tożsamość jakościową części składowej rzeczy, jej producenta etc.). Wydaję się, że właśnie taki stan rzeczy można osiągnąć wtedy, gdy do naprawy używane są części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu. Tylko one dają pewność, że uszkodzona część zamienna będzie zastąpiona częścią, która miała takie same właściwości pod każdym istotnym względem. Niezależnie zatem od wszystkich możliwych technicznych metod naprawy pojazdu mechanicznego (części oryginalne i naprawa w ASO, części nieoryginalne i naprawa w ASO, części oryginalne i naprawa poza ASO, części nieoryginalne i naprawa poza ASO) wybrać należy tę, która najpełniej odpowiada definicji kosztów naprawy konstruowanej w oparciu o treść przepisów art. 363 § 1 k.c. i art. 361 § 2 k.c. w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe[33].

-  Z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2003 r.[34], w świetle której odszkodowanie przysługujące od ubezpieczyciela odpowiedzialności cywilnej za uszkodzenie pojazdu mechanicznego obejmuje niezbędne i ekonomicznie uzasadnione koszty naprawy pojazdu, ustalone według cen występujących na lokalnym rynku. W ocenie Rzecznika Ubezpieczonych w oparciu o treść tej uchwały można wyprowadzić wniosek, że prawo wyboru zakładu naprawczego i prawo wyboru rodzaju części zamiennych przysługuje poszkodowanemu. Koszty zakupu części oryginalnych poniesione w celu naprawienia pojazdu mechanicznego, który posiadał uprzednio części oryginalne, i przywrócenia go do stanu jego technicznej używalności istniejącej przed wyrządzeniem szkody, przy zastosowaniu technologicznej metody odpowiadającej rodzajowi uszkodzeń oraz zgodnie z zaleceniami producenta pojazdu mechanicznego, są „kosztami niezbędnymi". Stan technicznej używalności istniejący przed wyrządzeniem szkody to stan, w którym pojazd był wyposażony w oryginalne części pochodzące od producenta pojazdu mechanicznego. Jakość części (oryginalna, nieoryginalna) - jako najważniejszy element stanu technicznego istniejącego przed wyrządzeniem szkody w pojeździe - determinuje zatem zakres uprawnienia poszkodowanego do ustalenia wysokości świadczenia według danego rodzaju części zamiennych. Odszkodowaniem powinny zostać objęte ekonomicznie uzasadnione wydatki, a nie wydatki, które są dla obowiązanego do naprawienia szkody wydatkami najtańszymi i odpowiadają najtańszym kosztom naprawy[35].


4. Poglądy doktryny

Jeżeli natomiast chodzi o poglądy doktryny w omawianym obszarze to Rzecznik Ubezpieczonych nie zdiagnozował licznych opracowań, w których podjęta zostałaby próba szczegółowego odniesienia się do zagadnienia, jakiego rodzaju części, jakiej jakości, jakiego źródła pochodzenia (oryginalnych czy nieoryginalnych) może żądać poszkodowany. Czym winna być odpowiednia suma pieniężna w rozumieniu art. 363 § 1 k.c. w sytuacji, gdy uszkodzeniu w pojeździe uległa część oryginalna, a w obrocie handlowym znajdują się różnego rodzaju części zamienne, w tym części alternatywne, i jak dalece sięga prawo wyboru poszkodowanego do wyboru rodzaju części zamiennych? W doktrynie powszechnie podkreślano i akceptowano wypracowane w dotychczasowej judykaturze Sądu Najwyższego dyrektywy interpretacyjne zasad odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym na gruncie przepisu art. 361 k.c. i art. 363 k.c., w tym odpowiedzialności sprawcy lub jego ubezpieczyciela z tytułu OC posiadaczy pojazdów mechanicznych w razie uszkodzeniu pojazdu mechanicznego. Nie oznacza to, że przedstawiciele doktryny nie poruszali tego zagadnienia. Dla przykładu, zdaniem J. Orlickiej cywilistyczne zasady odpowiedzialności za szkodę, w tym kompensacyjna funkcja odszkodowania, prowadzą do następujących wniosków: Jeżeli naprawa uszkodzonego pojazdu ma polegać na wymianie części oryginalnych, to powinny zostać zamontowane również części oryginalne - w przeciwnym wypadku mielibyśmy do czynienia jedynie z częściową kompensacją poniesionej szkody. Jeżeli natomiast naprawa uszkodzonego pojazdu ma polegać na wymianie części nieoryginalnych, to powinny zostać zamontowane również części nieoryginalne - w przeciwnym razie poszkodowany wzbogaciłby się i musiałby zwrócić wartość nadwyżki zgodnie z zasadą compensatio lucri cum damno. W sytuacji gdy sprawca szkody w pojeździe ma spełnić świadczenie w pieniądzu i rozstrzygnięto, że naprawa wymaga użycia części oryginalnych albo też nieoryginalnych, odpowiednia suma pieniężna będzie oznaczała kwotę ustaloną na podstawie ceny zakupu takich części. Zdaniem J. Orlickiej dopuszczalność żądania ustalenia odszkodowania w oparciu o ceny części oryginalnych pochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe, można również wyprowadzić z wciąż aktualnego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1971 r.[36], w którym Sąd stwierdził, że o przywróceniu stanu poprzedniego można mówić jednie wówczas, gdy stan samochodu po naprawie pod każdym istotnym względem (stan techniczny, zdolność użytkowa, części składowe, trwałość, wygląd estetyczny itp.) odpowiada stanowi sprzed wypadku. Do przywrócenia stanu poprzedniego konieczne jest zatem użycie części o takich samym cechach jak te zniszczone, a w szczególności tej samej jakości. Równoważna restytucji naturalnej zapłata odpowiedniej sumy pieniężnej oznaczać zatem musi kwotę umożliwiającą, w danych realiach rynkowych, nabycie dóbr potrzebnych do pełnej kompensacji poniesionej szkody[37].

Odmienne stanowisko zajął J. Nawracała[38]. Zdaniem tego autora oczywiste jest, że naprawa pojazdu w autoryzowanej stacji obsługi z użyciem części oryginalnych i nowych co do zasady zapewni przywrócenie do stanu poprzedniego. Jednakże nie w każdym przypadku jest to celowe i ekonomicznie uzasadnione. W przypadku pojazdów starszych istnieje uzasadnienie dokonywania kalkulacji kosztów naprawy w oparciu o koszty nieoryginalnych części zamiennych (tzw. zamienników) pod warunkiem, że zapewniają one analogiczną funkcjonalność, estetykę i bezpieczeństwo jak części oryginalne nowe i ich użycie nie przekłada się na spadek wartości pojazdu. Zdaniem J. Nawracały dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego pozwala na przyjęcie, iż w przypadku samochodów starszych nie jest niezbędne używanie przy naprawie części oryginalnych oraz dokonywanie tej naprawy w warsztacie będącym autoryzowaną stacją obsługi[39]. Konieczność dokonywania naprawy przy użyciu części nowych oraz w autoryzowanej stacji obsługi występuje w przypadku, gdy nakazują to względy bezpieczeństwa, estetyki, trwałości części zamiennych oraz skutków związanych z wiążącymi poszkodowanego umowami gwarancji czy serwisowymi. W szczególności w sytuacji, gdy wypłata odszkodowania dokonywana jest na podstawie kosztorysu, ustalenie wysokości szkody musi się odbyć na podstawie oszacowania kosztów ekonomicznie i techniczne uzasadnionych. Oparcie się na kosztorysie uwzględniającym koszty naprawy według stawek roboczogodziny ASO oraz cen nowych oryginalnych części mogłoby w przypadku pojazdów starszych doprowadzić do sytuacji, w której szkoda zostanie naprawiona de facto po kosztach niższych, a tym samym prowadzić do bezpodstawnego wzbogacenia się poszkodowanego. Oczywiście trzeba za każdym razem badać okoliczności danej sprawy. W przypadku pojazdów starszych istnieje niekiedy uzasadnienie, aby szkodę wyliczać w oparciu o ceny nowych części oryginalnych oraz stawek ASO. Przede wszystkim chodzi tutaj o sytuację, w której zamienniki danej części nie są dostępne albo też gdy dostępne zamienniki nie mają jakości porównywalnej do oryginału.

W przeszłości na łamach „Rozpraw Ubezpieczeniowych" pozwoliłem sobie również wyrazić pogląd dotyczący zakresu uprawnienia poszkodowanego do żądania ustalenia przez ubezpieczyciela odszkodowania według cen części oryginalnych. Opowiedziałem się za stanowiskiem, że poszkodowany co do zasady posiada takie uprawnienie. Restytucja przez zapłatę odpowiedniej kwoty pieniężnej powinna co do zasady zachować tożsamość jakości części zamiennej i źródła jej pochodzenia. Jakość części (oryginalna, nieoryginalna), jako element stanu technicznego istniejącego przed zaistnieniem szkody, winna determinować zakres uprawnienia poszkodowanego do ustalenia świadczenia odszkodowawczego według danego rodzaju części zamiennych. Wyraziłem również opinię, że prawo wspólnotowe i krajowe regulujące problematykę wyłączeń grupowych w sektorze motoryzacyjnym nie może stanowić ani samodzielnej, ani uzupełniającej walidacji do jednostronnego ustalenia przez ubezpieczyciela wysokości świadczenia według cen części alternatywnych[40].

 

5. Stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych

W ocenie Rzecznika Ubezpieczonych wybór sposobu naprawienia szkody w przypadku uszkodzenia pojazdu mechanicznego, tj. na podstawie poniesionych kosztów naprawy albo na podstawie przewidywalnych ich kosztów (kosztorysowe naprawienie szkody), nie może pomijać przesłanki interesu poszkodowanego. Odszkodowanie powinno bowiem przywrócić równowagę w majątku poszkodowanego. W myśl przeważającego zapatrywania w doktrynie i orzecznictwie szkodę stanowi różnica między stanem majątkowym poszkodowanego, jaki zaistniał po zdarzeniu wywołującym szkodę, a stanem tego majątku, jaki istniałby, gdyby to zdarzenie nie nastąpiło[41]. Polski ustawodawca przyjął bowiem zasadę pełnego odszkodowania, zgodnie z którą naprawienie szkody ma zapewnić całkowitą kompensatę doznanego uszczerbku, nie dopuszczając zarazem do nieuzasadnionego wzbogacenia się poszkodowanego. A zatem poszkodowany może domagać się od osoby zobowiązanej do jej naprawienia zwrotu wszystkich wydatków, które okazały się niezbędne do przywrócenia stanu poprzedniego. O przywróceniu stanu poprzedniego pojazdu mechanicznego uszkodzonego w kolizji lub wypadku drogowym można mówić jedynie wówczas, gdy stan samochodu po naprawie pod każdym istotnym względem (stan techniczny, zdolność użytkowa, części składowe, trwałość, wygląd estetyczny itp.) odpowiada stanowi tegoż samochodu sprzed wypadku[42].

 Rzecznik Ubezpieczonych zajął stanowisko, że określenie rozmiaru szkody musi uwzględniać faktyczne uszkodzenia pojazdu mechanicznego. Ustalenia w tym zakresie rzutują na ocenę, jakie części można lub należy zamontować w uszkodzonym wskutek wypadku pojeździe. Dolegliwości, które poszkodowany zmuszony został ponieść w następstwie wyrządzenia szkody, winny zostać maksymalnie zminimalizowane. Restytucja przez świadczenie pieniężne, o której mowa w art. 363 § 1 k.c., i kompensacyjna funkcja odszkodowania (art. 361 § 2 k.c.) nie oznaczają wyłącznie przywrócenia jakiejkolwiek użyteczności technicznej pojazdu, ale również stworzenie takiego stanu, który w przybliżony sposób zaspakajałby, jak poprzednio, naruszone potrzeby poszkodowanego. Kryteria zatem doboru części zamiennych powinny zagwarantować przywrócenie pojazdu do stanu technicznej używalności istniejącej przed wyrządzeniem szkody, i to pod każdym istotnym względem - stanu technicznego, dotychczasowej zdolności użytkowej, tożsamości jakości części składowych pojazdu, ich trwałości i niezawodności, bezpieczeństwa, estetyki - a także w możliwe najpełniejszy sposób zniwelować ubytek wartości handlowej rzeczy, powstały wskutek jej uszkodzenia. Rodzaj części, ich jakość i źródło pochodzenia (od producenta pojazdu, od producenta części dostarczającego je do montażu, od producenta niezależnego wytwarzającego części poza reżimem produkcyjnym stosowanym przez producenta pojazdu) to elementy determinujące ocenę, czy świadczenie odszkodowawcze pozwala na przywrócenie pojazdu do stanu poprzedniego pod każdym istotnym względem. Naprawa pojazdu powinna być przeprowadzona zgodnie z technologią przewidzianą przez jego producenta, w sposób gwarantujący bezpieczeństwo późniejszej eksploatacji i skuteczność wykonanych operacji[43].

Rzecznik Ubezpieczonych w pełni opowiedział się za stanowiskiem sądów powszechnych, które jako zasadę traktowały uprawnienie poszkodowanego do żądania ustalenia odszkodowania w oparciu o ceny części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta pojazdu mechanicznego w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe, niezależnie od wieku pojazdu, stanu jego eksploatacji czy faktu, iż w obrocie handlowym znajdują się części nieoryginalne. Oczywiście z tym zastrzeżeniem, że dotyczy to szkody częściowej i że naprawa pojazdu mechanicznego nie może prowadzić do bezpodstawnego wzbogacenia się poszkodowanego[44].

W opinii Rzecznika Ubezpieczonych stan samochodu naprawionego przy użyciu części oryginalnych będzie najbardziej zbliżony do stanu pojazdu sprzed kolizji, jeśli pojazd ten uprzednio posiadał zamontowane części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu mechanicznego. Koszty zakupu części oryginalnych poniesione w celu naprawienia pojazdu mechanicznego, który posiadał uprzednio części oryginalne, i przywrócenia go do stanu jego technicznej używalności istniejącej przed wyrządzeniem szkody i przy zastosowaniu technologicznej metody odpowiadającej rodzajowi uszkodzeń oraz zgodnie z zaleceniami producenta pojazdu mechanicznego mogą być kwalifikowane jako „koszty niezbędne". Stan technicznej używalności istniejący przed szkodą nie powinien być rozumiany jako tylko i wyłącznie możliwość korzystania z funkcji pojazdu - uruchamianie, wyłączanie, poruszanie się z punktu A do punktu B. Przy takim rozumieniu tego stanu zawsze można byłoby poprzestać na pokryciu kosztów zakupu części używanych, względnie zwykłych zamienników. Każda bowiem część zamienna zasadniczo pozwoli na korzystanie z pojazdu jako środka komunikacji. Pytanie, jak długo, czy bezpiecznie oraz - co najważniejsze - czy w sposób odpowiadający potrzebom właściciela co do posiadania pojazdu mechanicznego określonej marki, od określonego producenta, z zachowaniem pełnej oryginalności części składowych. Nie każda bowiem część zamienna pozwoli na odtworzenie stanu pojazdu sprzed wypadku pod każdym istotnym względem, jeśli pojazd ten był wyposażony w części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu. Jeżeli dodatkowo koszty zakupu nowych części oryginalnych są cenami, którymi posługuje się dany zakład naprawczy lub dostawca części zamiennych dla tego zakładu naprawczego, to mają one walor „kosztów ekonomicznie uzasadnionych". Nie ma przy tym znaczenia, że ceny tych części odbiegają od cen innych części występujących na rynku, np. od cen części alternatywnych, których użycie w miejsce uszkodzonych części oryginalnych poddaje w wątpliwość tezę o przywróceniu pojazdu mechanicznego do stanu technicznej używalności istniejącej przed wyrządzeniem szkody pod każdym istotnym względem, tj. do stanu technicznego pojazdu wyposażonego w części pochodzące od jego producenta, dotychczasowej zdolności użytkowej, tożsamości, jakości części składowych, ich trwałości, bezpieczeństwa pojazdu, estetyki, a także w miarę możliwie do dotychczasowej wartości handlowej pojazdu.

Odszkodowaniem zatem powinny zostać objęte ekonomicznie uzasadnione wydatki, a nie wydatki, które są dla obowiązanego do naprawienia szkody wydatkami najtańszymi i odpowiadają najtańszym kosztom naprawy. Niezależnie zatem od wszystkich możliwych technicznych metod naprawy pojazdu mechanicznego (części oryginalne i naprawa w ASO, części nieoryginalne i naprawa w ASO, części oryginalne i naprawa poza ASO, części nieoryginalne i naprawa poza ASO) wybierać należy zawsze tę, która najpełniej odpowiada definicji kosztów naprawy konstruowanej w oparciu o treść przepisów art. 363 § 1 k.c. i art. 361 § 2 k.c. w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe.

Rozważając o zakresie uprawnienia poszkodowanego do wyboru określonego rodzaju części zamiennych w miejsce uszkodzonych części oryginalnych - w opinii Rzecznika Ubezpieczonych - nie można tracić z pola widzenia istotnego elementu, jakim jest interes poszkodowanego, wyrażający się w prawie właściciela do posiadania rzeczy wytworzonej przez określonego producenta, o określonej jakości, w oparciu o wysokie standardy produkcji, kontroli jakości i bezpieczeństwa, a także o określonej gwarancji i jakości jej serwisowania w czasie użytkowania. W przypadku rzeczy złożonej, jaką jest niewątpliwie pojazd mechaniczny, prawo to odnosi się również do poszczególnych jej części składowych. W przypadku dóbr powszechnego użytku prawo to nie jest już obecnie sferą zwykłego upodobania, lecz ma określoną wartość majątkową, regulowaną przez rynkowe prawo popytu i podaży, która wyraża się w cenie rynkowej pojazdu mechanicznego danego producenta i określonej marki na tle innych pojazdów mechanicznych. Wiele osób nabywa pojazd mechaniczny, biorąc pod uwagę nie tylko jego cenę, lecz także fakt, iż pojazd ten produkowany jest z wysokiej jakości komponentów i części zamiennych, w specjalnym reżimie produkcji, kontroli i gwarancji bezpieczeństwa użytkowania pojazdu. Pojazdy mechaniczne nabywane są również z uwagi na trwałość i niezawodność części zamiennych i ich pełną kompatybilność z konstrukcją pojazdu. Wiele osób następnie serwisuje ten pojazd przy użyciu części oryginalnych nie tylko ze względu na szczególnego rodzaju dbałość o rzecz, w tym o utrzymanie jej autentyczności, oryginalności wszystkich cech pojazdu i jego części składowych, lecz również z uwagi na gwarancję jakości części zamiennych pochodzących od producenta pojazdu, ich niezawodność i trwałość, co łącznie przekłada się na prawidłowe i bezpieczne funkcjonowanie pojazdu wyposażonego w tego rodzaju części zamienne[45].

Atrakcyjność danego modelu pojazdu właśnie z powyższych względów powoduje, iż cena pojazdu określonej marki i od danego producenta jest wyższa od cen innych pojazdów z danego segmentu pomimo tego, że te pozostałe pojazdy mają podobne parametry konstrukcyjne, techniczne i użytkowe. Pozbawianie prawa poszkodowanego do zastąpienia uszkodzonych części oryginalnych częściami tego samego rodzaju tylko dlatego, że w obrocie handlowym znajdują się tańsze części nieoryginalne, niewątpliwie powoduje ograniczenie słusznego interesu poszkodowanego do posiadania rzeczy określonej marki i od określonego producenta, co odnosi się też do części składowych rzeczy. Zatracany jest w ten sposób również walor oryginalności rzeczy. Powyższej konstatacji nie zmienia fakt wprowadzenia do ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej tzw. klauzuli napraw (art. 106¹ tejże ustawy)[46]. Rzeczą powszechnie znaną jest to, że pojazd o częściach nieoryginalnych osiąga mniejszą wartość rynkową niż pojazd, który posiada wszystkie części pochodzące bezpośrednio od producenta pojazdu. W dzisiejszych uwarunkowaniach rynkowych w większości przypadków pojazd mechaniczny przed jego sprzedażą sprawdzany jest w autoryzowanych stacjach obsługi lub przy pomocy osób posiadających wiadomości specjalne z zakresu motoryzacji, nie tylko pod kątem jego wcześniejszej wypadkowości, aktualnego stanu technicznego, lecz także pod kątem dbałości o niego, w tym dotychczasowego serwisowania przez sprzedającego. Okoliczności te istotnie wpływają na wartość rynkową i transakcyjną danego pojazdu[47].

Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił także stanowisko, że zakres uprawnienia poszkodowanego do żądania ustalenia odszkodowania według cen części oryginalnych powinien być tożsamy w sytuacji, w której odszkodowanie ustalane jest według przewidywalnych kosztów naprawy uszkodzonego pojazdu mechanicznego (kosztorysowe rozliczenie szkody), jak również w przypadku, gdy poszkodowany wywodzi swoje roszczenia na podstawie już poniesionych kosztów naprawy pojazdu przy użyciu części oryginalnych. Rzecznik Ubezpieczonych nie znajdował uzasadnienia dla wprowadzenia prawnej oraz faktycznej gradacji zasad określania wysokości odszkodowania, polegającej na uznaniu, że w przypadku pojazdów kilkuletnich i starszych w kosztorysowym rozliczeniu szkody można stosować ceny części nieoryginalnych, a uzasadnieniem tego działania miałoby być domniemane wzbogacenie się poszkodowanego z uwagi na częściowe zużycie się części składowych pojazdu wskutek jego eksploatacji lub z uwagi na sam wiek pojazdu. Natomiast jeśli poszkodowany naprawiłby pojazd przy użyciu części oryginalnych, to będzie mógł dochodzić odszkodowania według cen części tego rodzaju, a wiek pojazdu, stan jego eksploatacji nie będzie miał żadnego znaczenia. Nie dojdzie również do bezpodstawnego wzbogacenia się poszkodowanego. Obowiązek naprawienia szkody przez wypłatę odpowiedniej sumy pieniężnej powstaje z chwilą wyrządzenia szkody i nie jest uzależniony od tego, czy poszkodowany dokonał naprawy rzeczy i czy w ogóle zamierza ją naprawiać. Odszkodowanie ma bowiem wyrównać uszczerbek majątkowy powstały w wyniku zdarzenia wyrządzającego szkodę. Przy takim rozumieniu szkody i obowiązku odszkodowawczego nie ma znaczenia, jakim kosztem poszkodowany faktycznie dokonał naprawy rzeczy i czy w ogóle to uczynił albo zamierza uczynić[48].

Rzecznik Ubezpieczonych w pełni podzielił również pogląd, że prawo wspólnotowe i krajowe, które reguluje problematykę wyłączeń grupowych w sektorze motoryzacyjnym[49], nie może stanowić podstawy normatywnej do ustalania odszkodowania w oparciu o ceny części alternatywnych w sytuacji, gdy poszkodowany nie wyraził zgody na ich zastosowanie w miejsce uszkodzonych części oryginalnych. Stwarza jedynie konsumentowi możliwość wyboru rodzaju części zamiennych, ich źródła pochodzenia, sieci dystrybucyjnej części, które następnie użyje do naprawy pojazdu mechanicznego. Nie narzuca mu natomiast obowiązku stosowania części określonego rodzaju i określonej jakości, o wskazanym źródle zaopatrzenia czy pochodzenia. Nie stanowi także regulacji szczególnej do przepisów art. 361 k.c. i 363 k.c. Wobec istnienia obowiązku pełnego naprawienia szkody oczywista i zrozumiała jest konieczność oddzielenia zagadnień związanych z prawem odszkodowawczym od zagadnień związanych z konkurencją na rynku usług motoryzacyjnych i regulujących jego działanie. Są to bowiem dwie niezależne od siebie płaszczyzny, a należyte wykonanie zobowiązania z tytułu umowy OC posiadaczy pojazdów mechanicznych wymaga - w opinii Rzecznika Ubezpieczonych - ich całkowitego rozdzielenia.


6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2012 r.[50]

W dniu 20 czerwca 2012 r. Sąd Najwyższy na posiedzeniu odmówił podjęcia uchwały z wniosku Rzecznika Ubezpieczonych. W ocenie Sądu Najwyższego decyzja o odmowie wydania uchwały była uzasadniona tym, że zagadnienie prawne przedstawione przez Rzecznika Ubezpieczonych w części zostało rozstrzygnięte przez skład powiększony Sądu Najwyższego uchwałą z dnia 12 kwietnia 2012 r.[51], w części zaś dotyczyło kwestii rozbieżności nie w wykładni, lecz w stosowaniu prawa. Analiza uzasadnienia postanowienia wskazuje, że pomimo odmowy podjęcia uchwały Sąd Najwyższy obszernie wypowiedział się co do zakresu restytucji w sytuacji, gdy w pojeździe uszkodzeniu uległy części oryginalne bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe.

W pierwszej kolejności Sąd Najwyższy, nawiązując do uchwały z dnia 12 kwietnia 2012 r.[52], nie tylko ponowił ocenę, że potrącenia amortyzacyjne są dopuszczalne tylko wówczas, gdy pojazd po naprawie zyskał na wartości i tylko w zakresie wzrostu wartości, ale również jednoznacznie podkreślił, że jeżeli uszkodzonej części nie da się naprawić, część ta musi zostać zastąpiona inną, nową częścią. Innymi słowy, nie jest restytucją (naprawieniem szkody w pojeździe) naprawa pojazdu za pomocą części używanych lub ustalenie odszkodowania według cen tych części.

Sąd Najwyższy wyraźnie zaakcentował zupełność restytucji. W razie uszkodzenia pojazdu poszkodowany może żądać od ubezpieczyciela kwoty odpowiadającej wszelkim celowym i ekonomicznie uzasadnionym wydatkom służącym do przywrócenia stanu poprzedniego. Przywrócenie stanu poprzedniego ma miejsce, jeżeli stan pojazdu po naprawie pod każdym istotnym względem (stanu technicznego, zdolności użytkowania, części składowych, trwałości, wyglądu estetycznego itd.) odpowiada stanowi pojazdu przed uszkodzeniem. Tym samym, brak jest akceptacji dla automatyzmu w stosowaniu części nieoryginalnych przy obliczaniu przez ubezpieczycieli wysokości odszkodowania tylko dlatego, że są one tańsze i znajdują się w obrocie lub w programach komputerowych, stosowanych do wyliczenia wysokości odszkodowania, lub też że stosowanie tego rodzaju części wynika wyłącznie z przyjętych modeli „optymalizacji" procesu likwidacji szkód z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Sąd Najwyższy przyznał prymat prawu poszkodowanego do pełnego naprawienia szkody. Dobór części zamiennych potrzebnych do naprawy uszkodzonego pojazdu nie może w żaden sposób prowadzić do pogorszenia położenia poszkodowanego. Pogorszenie takie ma miejsce zarówno wtedy, gdy część użyta do wymiany lub ujęta w kosztorysie naprawy, sporządzonym dla potrzeb wyliczenia odszkodowania, jest częścią gorszą od tej, która uległa uszkodzeniu, jak i wtedy, gdyby równowartość restytucyjna części zastępczej byłaby niepewna. Niepewność restytucyjna może mieć miejsce, gdy brak jest obiektywnych przesłanek pozwalających na kategoryczne stwierdzenie, że część inna niż bezpośrednio pochodząca od producenta pojazdu jest tej samej jakości co część oryginalna pod każdym istotnym względem (tożsamości parametrów technicznych, w szczególności co do właściwości chemicznych i fizycznych, identyczności co do zdolności użytkowania, tej samej trwałości, o tym samym poziomie bezpieczeństwa, tożsamości wyglądu estetycznego etc.). Do niepewności restytucyjnej można zaliczyć sytuację użycia dla potrzeb określenia wysokości odszkodowania na podstawie przewidywalnych kosztów naprawy cen części zamiennych, które w chwili ustalania odszkodowania nie znajdują się w sieciach dystrybucyjnych, choć figurowały w komputerowych programach kosztorysowych.

Zdaniem Sądu Najwyższego akty prawa wspólnotowego i krajowego, które odnoszą się do zagadnień porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych w przemyśle motoryzacyjnym, nie mogą być traktowane przez ubezpieczycieli jako upoważnienie do każdorazowego zwalniania się z obowiązku naprawienia szkody według cen części oryginalnych poprzez zapłatę odszkodowania odpowiadającego równowartości cen części nieoryginalnych. Nie ograniczają też prawa poszkodowanego do żądania ustalenia odszkodowania z uwzględnieniem cen części oryginalnych. Koronny argument zwolenników dopuszczalności stosowania cen części nieoryginalnych przy ustalaniu wysokości odszkodowania w każdym przypadku i w oparciu o te akty prawne został przez Sąd Najwyższy zakwestionowany. Tym samym Sąd w pełni podzielił stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych, które zostało wyrażone w uzasadnieniu wniosku, że te regulacje prawne nie mogą stanowić podstawy normatywnej do ustalania wysokości odszkodowania w oparciu o cenę części alternatywnych w sytuacji, gdy poszkodowany nie wyraził zgody na ich zastosowanie w miejsce uszkodzonych części oryginalnych. Regulacje te stwarzają  konsumentowi jedynie możliwość wyboru rodzaju części zamiennych, ich źródła pochodzenia, sieci dystrybucyjnej części, które następnie użyje do naprawy pojazdu mechanicznego. Nie narzucają mu natomiast obowiązku stosowania części określonego rodzaju i określonej jakości, o wskazanym źródle zaopatrzenia czy pochodzenia. Nie stanowią także regulacji szczególnej do przepisów art. 361 k.c. i 363 k.c. Wobec istnienia obowiązku pełnego naprawienia szkody oczywista i zrozumiała jest konieczność oddzielenia zagadnień związanych z prawem odszkodowawczym od zagadnień związanych z konkurencją na rynku usług motoryzacyjnych i regulujących jego działanie. Są to bowiem dwie niezależne od siebie płaszczyzny, a należyte wykonanie zobowiązania z tytułu umowy OC posiadaczy pojazdów mechanicznych wymaga - w opinii Rzecznika Ubezpieczonych - ich całkowitego rozdzielenia.

Dalej, oryginalność części zamiennych jest zasadniczym kryterium decydującym o rodzaju, jakości i źródle pochodzenia części zamiennych, które należy zastosować do naprawy lub do obliczenia wysokości odszkodowania. Jeżeli uszkodzeniu uległy części pochodzące bezpośrednio od producenta pojazdu mechanicznego i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe, regułą powinno być stosowanie części oryginalnych pochodzących od producenta pojazdu mechanicznego lub równoważnych oryginalnym, tj. wyprodukowanych przez producenta, który dostarcza producentowi pojazdu części do montażu pojazdów, zgodnie ze specyfikacjami i standardami produkcyjnymi ustalonymi przez producenta pojazdu (tzw. części „Q").

Z postanowienia Sądu Najwyższego wypływa ważny dla wszystkich wniosek, że części oryginalne pochodzące bezpośrednio od producenta pojazdu powinny być bezwzględnie stosowane w miejsce uszkodzonych części tego samego rodzaju, jeżeli:

1.    Pojazd jest jeszcze objęty gwarancją producenta i w okresie gwarancji był serwisowany przy użyciu części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta.

2.    Przemawia za tym szczególny interes poszkodowanego, np.:

a)    pojazd nie znajduje się już na gwarancji producenta, ale poszkodowany serwisował pojazd przy użyciu części oryginalnych, a kontynuacja takiej historii może wpłynąć na wartość handlową pojazdu;

b)    poszkodowany naprawi pojazd mechaniczny z wykorzystaniem części oryginalnych i przedstawi fakturę lub rachunek za naprawę; warto przy tym wyraźnie podkreślić, że naprawa pojazdu mechanicznego przy użyciu części oryginalnych pochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu jest jednym z przypadków pełnej dopuszczalności stosowania tego rodzaju części, ale nie jedynym.

Sąd Najwyższy nie zamknął jednak katalogu sytuacji, w których interes poszkodowanego przemawia za zastosowaniem cen części oryginalnych pochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu. Uważam, że do tego katalogu w pełni można zaliczyć sytuację niepewności restytucyjnej (np. w okolicznościach danego przypadku istnieją warunki do zastosowania cen części nieoryginalnych o porównywalnej jakości, lecz istnieją poważne wątpliwości co do jakości tych części lub ich zdolności użytkowej albo trwałości i bezpieczeństwa, których bez badań w warunkach laboratoryjnych nie da się rozstrzygnąć).

Powyższe warunki stosowania części oryginalnych pochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu wyłączają możliwość jednostronnego ustalenia przez ubezpieczyciela odszkodowania w oparciu o ceny części równoważnych częściom oryginalnym (tzw. części „Q") lub o ceny części nieoryginalnych o porównywalnej jakości (tzw. części „P").

W sytuacji, gdy nie zachodzą konieczne warunki do zastosowania w miejsce części uszkodzonych części oryginalnych pochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu, o których mowa powyżej, istnieje możliwość zastosowania części równoważnych częściom oryginalnym. Dla przypomnienia, części równoważne częściom oryginalnym pochodzącym bezpośrednio od producenta to części wyprodukowane przez producenta części, który dostarcza producentowi pojazdu części do montażu pojazdów, zgodnie ze specyfikacjami i standardami produkcyjnymi ustalonymi przez producenta pojazdu. Częściami równoważnymi częściom oryginalnym bezpośrednio pochodzącym od producenta pojazdu - w powyższym ujęciu przyjętym przez Sąd Najwyższy - nie są nieoryginalne części o porównywalnej jakości i inne zamienniki.

Zdaniem Sądu Najwyższego ubezpieczyciel, który przy wyliczeniu wysokości odszkodowania stosuje ceny części równoważnych częściom oryginalnym pochodzącym bezpośrednio od producenta pojazdu, powinien uprzednio ustalić, czy części te posiadają zaświadczenie producenta o tym, że części te produkowane są zgodnie ze specyfikacjami i standardami produkcyjnymi ustalonymi przez producenta pojazdu, a następnie na żądanie poszkodowanego przedstawić takie zaświadczenie. W ocenie Sądu zaświadczenie takie można uznać za wystarczająco wiarygodne tylko pod warunkiem, że pochodzi od producenta pojazdu części oryginalnych dostarczanych producentowi pojazdu.

Sąd Najwyższy nie wyłączył możliwości stosowania części nieoryginalnych, ale tylko części nieoryginalnych o porównywalnej jakości, tj. części zamiennych, których producent zaświadczy, że są one tej samej jakości co części, które są lub były stosowane do montażu danych pojazdów samochodowych. Tego rodzaju części muszą być objęte gwarancją producenta tych części. Dopuszczalność stosowania do naprawy lub obliczenia wysokości odszkodowania tego rodzaju części ma charakter warunkowy i dotyczy szczególnie uzasadnionych sytuacji.

Sąd Najwyższy wskazał, że punktem odniesienia do możliwości (ale nie bezwzględnej konieczności) zastosowania części nieoryginalnych o porównywalnej jakości, objętych gwarancją producenta tych części, będzie sytuacja uszkodzenia pojazdu przestarzałego, gdzie dana część przed uszkodzeniem była wyeksploatowana do tego stopnia, że nie może konkurować pod względem użyteczności i ryzyk nawet z częściami nowymi „o porównywalnej jakości". Jeżeli zatem zakład ubezpieczeń stosuje dla potrzeb ustalenia wysokości odszkodowania ceny tego rodzaju części, powinien wykazać warunki ich zastosowania. Samo powołanie się na wiek pojazdu jest niewystarczające dla przyjęcia cen części tego rodzaju. Ta ocena Sądu Najwyższego nie uzasadnia również przyjęcia wniosku, że w przypadku części ulegających stosunkowo szybkiemu zużyciu (tzw. części eksploatacyjnych) zawsze i bez wskazanych ograniczeń dopuszczalne jest stosowanie przez ubezpieczyciela dla potrzeb wyliczenia odszkodowania cen nieoryginalnych części zamiennych o porównywalnej jakości.

Sąd Najwyższy nie odniósł się szerzej, czym jest pojazd przestarzały i jaki czas eksploatacji powoduje, że dany pojazd mechaniczny możemy tak kwalifikować. Pewnym wskazaniem może być odniesienie się Sądu Najwyższego do orzeczeń sądów powszechnych przedstawionych przez Rzecznika Ubezpieczonych, w których to sądy zajmowały stanowiska, że części oryginalne należy stosować niezależnie od wieku pojazdu lub że wiek i stan technicznych jest okolicznością mogącą uzasadniać stosowanie cen części alternatywnych - jako przykłady rozbieżności nie w wykładani prawa, lecz w praktyce jego stosowania. Były to pojazdy 8-, 9-, 10-, 12-letnie i starsze, przy czym w przypadku orzeczeń dopuszczających stosowanie nieoryginalnych części zamiennych pojazdy posiadały dodatkowo ponadnormatywny przebieg i istotne zużycie techniczne części składowych oraz nieznaną historię serwisowania[53].

Zdaniem Sądu Najwyższego istnieje również możliwość (ale nie bezwzględna konieczność) zastosowania części nieoryginalnych o porównywalnej jakości, objętej gwarancją producenta tej części, w miejsce uszkodzonej części oryginalnej o „prostej" konstrukcji. Warunkiem zastosowania części nieoryginalnych o porównywalnej jakości w tej sytuacji jest pełna gwarancja przywrócenia do stanu poprzedniego pod każdym istotnym względem, bez konieczności prowadzenia skomplikowanych badań. Samo powołanie się ubezpieczyciela na zaświadczenie producenta części nieoryginalnej o porównywalnej jakości, czy też na posiadanie homologacji, będzie niewystarczające dla wykazania zasadności zastosowania tego rodzaju części. Dodatkowo, powstanie jakichkolwiek wątpliwości co do zupełności restytucyjnej tych części, których to wątpliwości nie można rozstrzygnąć bez przeprowadzenia skomplikowanych badań, wyłączy w ogóle możliwość stosowania części nieoryginalnych o porównywalnej jakości.

W ocenie Sądu Najwyższego, jeżeli jednak w powyżej wskazanych sytuacjach zajdzie przesłanka interesu poszkodowanego do naprawy pojazdu z wykorzystaniem części oryginalnych, pochodzących bezpośrednio od producenta pojazdu (np. serwisowanie przy użyciu części oryginalnych, przeprowadzenie naprawy z wykorzystaniem części oryginalnych, niedostępność części nieoryginalnych o porównywalnej jakości lub istotne ograniczenia w ich sprowadzeniu, konieczność użycia części odpowiedniej jakości dla zapewnienia prawidłowego i bezpiecznego funkcjonowania pojazdu etc.), nie będzie możliwe stosowanie przez ubezpieczyciela przy wyliczeniu wysokości odszkodowania cen części nieoryginalnych o porównywalnej jakości. Nie sposób przy tym pominąć, że Sąd Najwyższy w swoich rozważaniach całkowicie pominął dopuszczalność stosowania innych nieoryginalnych części zamiennych w sytuacji uszkodzenia pojazdu, który posiadał oryginalne części, niezależnie od jego wieku i stanu eksploatacji.


Wnioski końcowe

Można mieć uzasadnione wątpliwości, czy zagadnienie dotyczące zakresu uprawnienia poszkodowanego do żądania ustalenia odszkodowania według cen części oryginalnych w sytuacji uszkodzenia części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta, czym jest w takiej sytuacji restytucja przez odpowiednie świadczenie pieniężne, można kwalifikować w świetle art. 363 § 1 k.c. w związku z art. 361 § 2 k.c. jako czystą sferę stosowania prawa. Restytucja przez zapłatę odpowiedniej kwoty pieniężnej w razie uszkodzenia pojazdu mechanicznego wyposażonego w części bezpośrednio pochodzące od producenta pojazdu nie jest tylko restytucją techniczną, która przejawia się w przywróceniu pojazdu do stanu technicznej używalności. Restytucja to także uwzględnienie uprawnienia poszkodowanego do przywrócenia pojazdu mechanicznego pod każdym istotnym względem i uprawnienia właściciela do posiadania rzeczy wytworzonej przez określonego producenta, o określonej jakości, w oparciu o wysokie standardy produkcji, kontroli jakości i bezpieczeństwa, a także o określonej gwarancji i jakości jej serwisowania w czasie użytkowania.

 Można również bronić poglądu, iż w świetle obowiązujących zasad odpowiedzialności sprawczej lub gwarancyjnej ubezpieczyciela za szkodę wyrządzoną w związku z ruchem pojazdu mechanicznego dopuszczalne było rozstrzygnięcie, które przyznawałoby poszkodowanemu co do zasady uprawnienie do żądania naprawienia szkody według cen części oryginalnych w sytuacji, gdy uszkodzeniu uległy tego rodzaju części i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe - z zastrzeżeniem redukcji nadwyżki, gdyby wskutek tak ustalonego odszkodowania doszło do wzrostu wartości pojazdu jako całości w porównaniu do stanu sprzed szkody. Z jednej strony zapewniłoby to zupełność restytucyjną, z drugiej zaś pozwoliłoby na uniknięcie sporów i wątpliwości interpretacyjnych co do tego, czy dany pojazd jest przestarzały, a część w nim uszkodzona była uprzednio prawie całkowicie zużyta; czy uszkodzona część podlegająca wymianie jest prosta w konstrukcji; wreszcie czy jakość określonej, nieoryginalnej części zamiennej o porównywalnej jakości wypełnia desygnaty zupełności restytucyjnej, czy też nie. Zagadnień, których wielokroć bez długotrwałego postępowania sądowego lub kosztownych dowodów z wiadomości specjalnych nie da się rozstrzygnąć. W praktyce rynkowej może okazać się, że pojazd mechaniczny jest konglomeratem części o prostej konstrukcji, lub stopień zużycia eksploatacyjnego części będzie ustalany w sposób arbitralny, uzasadniający zastosowanie części nieoryginalnych o porównywalnej jakości.

Sąd Najwyższy nie rozwinął swojej myśli, jak rozumieć sformułowanie „dana część przed uszkodzeniem była wyeksploatowana do tego stopnia, że nie może konkurować pod względem użyteczności i ryzyk nawet z częściami nowymi o porównywalnej jakości". Jako rzecz oczywistą można przecież uznać, że każda nowa część - nawet nieoryginalna - będzie posiadała lepsze walory i to pod każdym istotnym względem od części oryginalnej, ale istotnie lub prawie całkowicie zużytej. Wydaje się, że będzie to taka sytuacja, gdy dana część zamienna była na tyle wyeksploatowana, że właściciel bezpośrednio przed wypadkiem musiał lub zamierzał wymienić ją na nową. Zachodzi jednak zasadne pytanie, czy nie lepszym rozwiązaniem byłoby skorzystanie z instytucji compensatio lucri cum damno, jeśli pojazd „przestarzały" i o częściach zużytych przed szkodą po naprawie według cen części oryginalnych zyskałby na wartości, niż stosowanie de facto amortyzacji rodzajowej - z części oryginalnych do części nieoryginalnych. W tym przypadku mamy dodatkowo do czynienia ze stosunkowo nietypową, ale i ciekawą jurydycznie sytuacją, albowiem z jednej strony w uchwale z dnia 12 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy zanegował dopuszczalność pomniejszenia wysokości odszkodowania o amortyzację związaną z wiekiem pojazdu (a więc i ze stopniem zużycia eksploatacyjnego pojazdu), z drugiej zaś strony w postanowieniu z dnia 20 czerwca 2012 r. przy wyborze części zamiennych koniecznych do naprawy lub obliczenia wysokości odszkodowania dopuścił z uwagi na wiek i stan techniczny pojazdu amortyzację rodzajową - z cen części oryginalnych do części nieoryginalnych o porównywalnej jakości.

Należy przy tym również wskazać, że sformułowanie oceny, czy dany pojazd jest przestarzały i czy dana część składowa była prawie całkowicie zużyta wskutek eksploatacji, wymaga wiadomości specjalnych. Spodziewać się można, że wśród samych biegłych niezależnych rzeczoznawców z zakresu techniki samochodowej i napraw powypadkowych pojawią się wątpliwości i rozbieżne opinie, jak ustanowić granicę zużycia eksploatacyjnego, której przekroczenie uzasadniać będzie zastosowanie do naprawy lub do obliczenia wysokości odszkodowania części nieoryginalnej o porównywalnej jakości.

Niezależnie od powyżej wskazanych wątpliwości i zastrzeżeń można sformułować ocenę, że stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu postanowienia z dnia 20 czerwca 2012 r. w sprawie III CZP 85/11 jest kompromisem pomiędzy ekonomicznym aspektem szkody a interesem poszkodowanego, który wyraża się nie tylko w uprawnieniu do przywrócenia pojazdu do stanu poprzedniego, ale również w prawie właściciela pojazdu mechanicznego do posiadania rzeczy wytworzonej przez określonego producenta, o określonej jakości, w oparciu o wysokie standardy produkcji, kontroli jakości i bezpieczeństwa, a także o określonej gwarancji i jakości jej serwisowania w czasie użytkowania.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2012 r. będzie miało (powinno mieć) wpływ na zakres ochrony interesów majątkowych poszkodowanych. Oryginalność części zamiennych winna stać się zasadniczym kryterium decydującym o rodzaju, jakości i źródle pochodzenia części zamiennych, które należy zastosować do naprawy lub do obliczenia wysokości odszkodowania. Jeżeli uszkodzeniu uległy części pochodzące bezpośrednio od producenta pojazdu mechanicznego i zachodzi konieczność ich wymiany na nowe, regułą powinno być stosowanie części oryginalnych pochodzących od producenta pojazdu mechanicznego lub równoważnych oryginalnym, tj. wyprodukowanych przez producenta, który dostarcza producentowi pojazdu części do montażu pojazdów zgodnie ze specyfikacjami i standardami produkcyjnymi ustalonymi przez producenta pojazdu (tzw. części „Q"). Poszkodowani otrzymają zatem ważkie argumenty pozwalające na przeciwdziałanie praktyce stosowania cen nieoryginalnych części zamiennych i to niezależnie od okoliczności - w szczególności w przypadku pojazdów niebędących już na gwarancji producenta, a jeszcze „nieprzestarzałych" i o stosunkowo dobrym stanie technicznym. Poszkodowani zaś przeprowadzający faktycznie naprawę uszkodzonego pojazdu przy użyciu części oryginalnych będą mieli silne wsparcie w uzyskaniu odszkodowania według kosztów rzeczywiście poniesionej naprawy. Wielokrotnie występowały przecież przypadki weryfikacji przez ubezpieczycieli udokumentowanych kosztów naprawy do cen części nieoryginalnych i średnich stawek za prace lakiernicze i blacharskie.

Stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu postanowienia z dnia 20 czerwca 2012 r. powinno spowodować zmianę przez ubezpieczycieli stosowanych procedur likwidacji szkód komunikacyjnych z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Konieczne będzie zrezygnowanie z przyjmowania w kosztorysach naprawy cen zwykłych nieoryginalnych zamienników czy stosowanie w przypadku kosztorysowego rozliczenia szkody w pojazdach niebędących już na gwarancji, ale jeszcze niebędących pojazdami „przestarzałymi", tzw. współczynników procentowych urealniających ceny części oryginalnych do nieoryginalnych, często arbitralnie i sztywno wyznaczonych dla wszystkich części dla danego pojazdu. Ustalając wysokość odszkodowania, ubezpieczyciele winni kierować się obiektywnymi kryteriami - stosować w kosztorysach ceny części oryginalnych typu „O" lub „Q", a w określonych sytuacjach ceny części nieoryginalnych o porównywalnej jakości. Innym wnioskiem, pośrednio płynącym z postanowienia Sądu Najwyższego, jest niedopuszczalność stosowania przez ubezpieczycieli niejednolitych kryteriów dla wyliczenia odszkodowania przy szkodzie całkowitej i częściowej, tj. stosowanie wyłącznie cen części oryginalnych bezpośrednio pochodzących od producenta pojazdu i maksymalnych stawek ASO dla potrzeb wyliczenia szkody całkowitej, a przy szkodzie częściowej - cen części nieoryginalnych i najniższych stawek za usługi naprawcze.

Postanowienie Sądu Najwyższego będzie też niewątpliwe pomoce dla sądów powszechnych orzekających w sprawach odszkodowawczych, choć jak kwerenda orzecznictwa przeprowadzona przez Rzecznika pokazała, zdecydowana większość sądów powszechnych opowiedziała się za stosowaniem części oryginalnych w miejsce uszkodzonych części tego rodzaju.

Czas oczywiście pokaże, jaki rzeczywisty wpływ miało przedmiotowe postanowienie Sądu Najwyższego na praktykę rynkową, stan ochrony praw majątkowych poszkodowanych w wypadkach i kolizjach drogowych oraz na orzecznictwo sądów powszechnych.


Summary of the article


New spare parts - what does that mean? - conclusions and observations from the motion of the Polish Insurance Ombudsman dated November 8, 2011 and the Supreme Court's order dated June 20, 2012[54]


Entry into force of the EU and national legislation related to vertical agreements and concerted practices in the motor vehicle sector, admission to use other than original spare parts in the repair services and dissemination of its use in repair of vehicles damaged in traffic accidents raised numerous doubts between victims of traffic accidents and insurers. The doubts are connected with rules for determining the amount of compensation paid from obligatory third party liability insurance when damaged parts of vehicle have been directly produced by the original manufacturer of the vehicle but spare parts of matching quality are also available on the market. The divergence of views of insurers, victims and Insurance Ombudsman, different approach of the courts in relation to restitution of an object in case it is damaged when there are parts of different origin and quality on the market led the Polish Insurance Ombudsman to file on November 8, 2011 a motion to the Supreme Court. The Polish Insurance Ombudsman asked the court to adopt a resolution aimed at answering a question of scope of the rights of a victim to determine the compensation based on the prices of original spare parts, in case such parts were damaged, even if spare parts of matching quality are available on the market. On June 20, 2012 the Supreme Court denied the motion with argumentation that the submitted question is not a question of interpretation of law, but only its application in practice. Despite denying the motion, the Supreme Court spoke at length about the scope of restitution (liability for damage) in case original spare parts produced by manufacturer of the vehicle were damaged and they have to be replaced with new ones.

The aim of this article is to overview the current practice of insurance companies against victims in the view of the complaints submitted to the Insurance Ombudsman, to present literature and case law devoted to the problems of original and non-original spare parts, as well as former Supreme Court's decisions concerning compensation issues. The article also presents the opinion of the Polish Insurance Ombudsman expressed in the motion directed to the Supreme Court and also the main thesis of the Courts decision dated June 20, 2012 (no. III CZP 85/11).

 

Key words: spare parts, replace components, compensation, Supreme Court, Insurance Ombudsman


Mgr Paweł Wawszczak, Biuro Rzecznika Ubezpieczonych

 



[1] III CZP 85/11.

[2] Dz. Urz. UE L 2003 z dnia 1 sierpnia 2002 r., s. 30 (dalej: rozporządzenie KE nr 1400/2002).

[3] Przywołane rozporządzenie obowiązywało do dnia 31 maja 2010 r. i zostało zastąpione rozporządzeniem Komisji Europejskiej nr 461/2010 z dnia 27 maja 2010 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych w sektorze pojazdów silnikowych (Dz. Urz. UE L 129/52 z dnia 28 maja 2010 r.). Aktualnie obowiązujące rozporządzenie nie zawiera definicji normatywnej pojęć: „oryginalne części zapasowe" i „części zapasowe porównywalnej jakości". Jedynie w treści tego aktu prawnego stosowane są pojęcia: „części alternatywne" i „oryginalne części zamienne".

[4] Z powyżej zaprezentowanej definicji legalnej i przedstawionych informacji oryginalna część zapasowa w rozumieniu rozporządzenia KE nr 1400/2002 to: 1) część wyprodukowana bezpośrednio przez producenta pojazdu i sygnowana jego logo; 2) część producenta części zapasowej, który dostarcza producentowi pojazdów części zapasowe lub komponenty do produkcji samochodów; producent ten ma również pełne prawo do określenia tych samych produktów dystrybuowanych we własnej sieci sprzedaży i we własnych opakowaniach jako oryginalne części zapasowe; 3) część producenta części zapasowej, który znając technologię produkcji wymaganą przez producenta pojazdów wytwarza ją zgodnie z technologią i określa jako oryginalną część zapasową.

[5] Dz. U. Nr 38, poz. 329.

[6] Rozporządzenie to obowiązywało do dnia 31 maja 2010 r. Aktualnie obowiązuje rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 października 2010 r. w sprawie wyłączenia określonych porozumień wertykalnych w sektorze pojazdów samochodowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję (Dz. U. Nr 198, poz. 1315), które w § 2 pkt 20-22 również zawiera dotychczas obowiązujące definicje normatywne pojęć: „części zamienne", „oryginalne części zamienne", „części zamienne o porównywalnej jakości".

[7] W dalszej części artykułu części zamienne, o których mowa w pkt 3 i 4, będą synonimicznie określane jako części nieoryginalne lub części alternatywne.

[8] Wniosek Rzecznika Ubezpieczonych wraz z uzasadnieniem opublikowany jest na stronie internetowej Rzecznika: https://rf.gov.pl/files/20500__5216__Najnowsze_wnioski_Rzecznika_Ubezpieczonych_do_Sadu_Najwyzszego.pdf.

[9] Informacje na temat praktyki likwidacji szkód komunikacyjnych i stanu orzecznictwa sądów powszechnych będą przedstawione na podstawie uzasadnienia wniosku Rzecznika Ubezpieczonych do Sądu Najwyższego.

[10] Por. Uzasadnienie wniosku Rzecznika Ubezpieczonych z dnia 8 listopada 2011 r. o podjęcie uchwały w sprawie sygn. akt. III CZP 85/11, s. 5-6.

[11] Ibidem, s. 6.

[12] Ibidem, s. 6-7.

[13] Ibidem, s. 7.

[14] Ibidem, s. 7-8

[15] Ibidem, s. 8-9.

[16] Ibidem, s. 9.

[17] Stosunkowa obszerność wniosku Rzecznika Ubezpieczonych i liczba przywołanych wyroków sądów powszechnych powoduje, że w niniejszym artykule będą przywołane jedynie przykładowe orzeczenia w omawianej kwestii.

[18] Tak np. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 21 kwietnia 2011 r. (I ACa 186/11), Sąd Okręgowy w Szczecinie w wyroku z dnia 20 września 2009 r. (II Ca 531/09) i w wyroku z dnia 6 listopada 2009 r. (II Ca 759), Sąd Okręgowy w Zamościu w wyroku z dnia 31 października 2008 r. (I Ca 362/08), Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 27 maja 2009 r. (VI ACa 1565/08), Sąd Okręgowy we Wrocławiu w wyroku z dnia 18 kwietnia 2007 r. (II Ca 290/07), Sąd Okręgowy w Lublinie w wyroku z dnia 14 kwietnia 2011 r. (II Ca 131/11), Sąd Okręgowy w Poznaniu w wyroku z dnia 23 kwietnia 2010 r. (II Ca 266/10), Sąd Okręgowy w Bydgoszczy w wyroku z dnia 16 października 2008 r. (II Ca 431/08).

[19] Tak np. Sąd Okręgowy w Poznaniu w wyroku z dnia 11 października 2010 r. (I C 239/09).

[20] II CR 435/72, OSNC 1973, nr 6, poz. 111.

[21] III CRN 223/80, OSCN 1981, nr 10, poz. 181.

[22] I CR 151/88.

[23] I CKN 1466/99, OSNC 2003, nr 5, poz. 64.

[24] III CZP 91/05.

[25] III CZP 32/03, OSNC 2004, nr 4, poz. 51.

[26] Sąd Rejonowy w Oławie w wyroku z dnia 18 września 2009 r. (I 228/08), Sąd Okręgowy w Bydgoszczy w wyroku z dnia 5 marca 2009 r. (II Ca 47/09) i w wyroku z dnia 2 września 2010 r. (II Ca 339/10), Sąd Rejonowy w Bydgoszczy w wyroku z dnia 10 października 2010 r. (VIII GC 661/10), Sąd Rejonowy w Koszalinie w wyroku z dnia 20 stycznia 2010 r. (I C 926/06), Sąd Rejonowy w Toruniu w wyroku z dnia 28 czerwca 2011 r. (I C 90/10), Sąd Rejonowy w Kielcach w wyroku z dnia 30 września 2010 r. (VIII Cupr 425/10), Sąd Rejonowy w Radzyniu Podlaskim w wyroku z dnia 4 marca 2011 r. (I C 120/10), Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu w wyroku z dnia 17 lutego 2011 r. (I C 519/10), Sąd Okręgowy w Łomży w wyroku z dnia 4 września 2008 r. (I Ca 189/08).

[27] Takie stanowisko Rzecznik Ubezpieczonych zdiagnozował w wyrokach: Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu z dnia 19 grudnia 2009 r. (IV GC 772/09), Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 29 maja 2008 r. (X Ga 93/08) i z dnia 8 października 2009 r. (X Ga 258/08), a także Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 7 września 2007 r. (I C 277/07) i z dnia 30 listopada 2009 r. (I C 797/09) oraz Sądu Rejonowego Katowice-Zachód w Katowicach z dnia 16 września 2009 r. (I C 351/09).

[28] III CRN 450/70, OSCN 1971, nr 11, poz. 205.

[29] Uzasadnienie wniosku..., op. cit., s. 59-60.

[30] I CKN 1466/99, OSNC 2003, nr 5, poz. 64.

[31] Ibidem, s. 60-61.

[32] V CKN 1690/00, LEX nr 83828.

[33] Ibidem, s. 61-62.

[34] III CZP 32/03, OSNC 2004, nr 4, poz. 51.

[35] Ibidem, s. 63-64.

[36] III CRN 450/70, OSCN 1971, nr 11, poz. 205.

[37] J. Orlicka, Klauzula napraw a zakres obowiązku odszkodowawczego w ubezpieczeniach komunikacyjnych, „Rozprawy Ubezpieczeniowe" nr 3 (2/2007), 2008, s 98-99.

[38] J. Nawracała, Szkody częściowe w pojazdach, „Miesięcznik Ubezpieczeniowy" 2010, nr 12, s. 17 i nast.

[39] J. Nawracała w kontekście dopuszczalności stosowania części nieoryginalnych przywołał uchwałę SN z dnia 13 czerwca 2003 r. (III CZP 32/03, OSNC 2004, nr 4, poz. 51) i postanowienie SN z dnia 24 lutego 2006 r. (III CZP 91/05, LEX nr 180669).

[40] Por. P. Wawszczak, Dopuszczalność zastosowania cen części alternatywnych przy ustalaniu wysokości odszkodowania za szkodę komunikacyjną z tytułu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, „Rozprawy Ubezpieczeniowe" nr 5 (2/2008), s. 35-36.

[41] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania - część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2005, s. 95.

[42] Uzasadnienie wniosku..., op. cit., s. 71-72.

[43] Ibidem, s. 72-73.

[44] Ibidem, s. 73.

[45] Ibidem, s. 74-75.

[46] Dz. U. z 2001 r., Nr 49, poz. 508 z późn. zm. Klauzula ta została wprowadzona ustawą z dnia 29 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy - Prawo własności przemysłowej (Dz. U. Nr 136, poz. 958).

[47] Uzasadnienie wniosku..., op. cit., s. 76.

[48] Ibidem, s. 81-82.

[49] Przywoływane na początku artykułu: rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 2003 r. w sprawie wyłączeń określonych porozumień wertykalnych w sektorze pojazdów samochodowych spod zakazu stosowania porozumień ograniczających konkurencję; rozporządzenie Komisji Europejskiej nr 1400/2002 w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 Traktatu do kategorii porozumień i praktyk uzgodnionych w sektorze motoryzacyjnym; rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 października 2010 r. w sprawie wyłączeń określonych porozumień wertykalnych w sektorze pojazdów samochodowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję; rozporządzenie Komisji Europejskiej z dnia 27 maja 2010 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych w sektorze pojazdów silnikowych.

[50] III CZP 85/11.

[51] III CZP 80/11.

[52] W świetle tej uchwały: „Zakład ubezpieczeń zobowiązany jest na żądanie poszkodowanego do wypłaty, w ramach odpowiedzialności z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego, odszkodowania obejmującego celowe i ekonomicznie uzasadnione koszty nowych części i materiałów służących do naprawy uszkodzonego pojazdu. Jeżeli ubezpieczyciel wykaże, że prowadzi to do wzrostu wartości pojazdu, odszkodowanie może ulec obniżeniu o kwotę odpowiadającą temu wzrostowi".

[53] Por. wyroki: Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie z dnia 7 sierpnia 2009 r. (VI C 870/09), Sąd Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 maja 2009 r. (VI ACa 1565/08), Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli w Warszawie z dnia 15 grudnia 2009 r. (I C 914/08), Sądu Rejonowego w Oławie z dnia 18 września 2009 r. (I 228/08), Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 5 marca 2009 r. (II Ca 47/09) i z dnia 27 kwietnia 2010 r. (I C 286/08).

[54] no. III CZP 85/11.

Administracja strony: EPC System - Outsorcing IT