- Czy bank może żądać potrącenia kapitału kredytu, mimo że jego zdaniem umowa zawarta z konsumentami jest ważna?
- Dzisiejszy wyrok TSUE wskazuje, że dyrektywa 93/13 nie sprzeciwia się takiej wykładni.
- Konieczne jest jednak spełnienie wskazanych przez Trybunał warunków.
O co chodziło w sprawie?
W 2008 r. konsumenci zawarli umowę, na podstawie której bank udzielił im kredytu w kwocie 360 tys. zł denominowanego do franka szwajcarskiego na okres 30 lat na zakup mieszkania. Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej, stanowiącej sumę stawki LIBOR CHF 3M i stałej marży banku.
W pozwie wniesionym w grudniu 2022 r. konsumenci zwrócili się do sądu o ustalenie nieważności umowy kredytu i zasądzenie od banku kwoty ok. 327 tys. zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Konsumenci wskazali, że umowa kredytu zawierała nieuczciwe warunki dotyczące przeliczeń kursu PLN/CHF, bez których wykonywanie umowy nie było możliwe, a w rezultacie umowa była nieważna. Bank wniósł o oddalenie powództwa, wskazując, że umowa jest ważna i nie zawiera nieuczciwych warunków.
W lipcu 2024 r. konsumenci otrzymali od banku wezwanie do zwrotu równowartości kapitału kredytu w kwocie 360 tys. zł. Następnie konsumentom zostało doręczone oświadczenie banku, w którym potrącił on przysługującą mu kwotę 360 tys. zł z tytułu kapitału kredytu z kwotą dochodzoną przez konsumentów w tym procesie.
Konsumenci wnieśli o nieuwzględnienie zarzutu potrącenia. Wskazali, że zarzut ten nie został złożony skutecznie, a termin kilkunastu dni na zapłatę kwoty 360 tys. zł był nierealny. Ponadto konsumenci zwrócili uwagę na wewnętrzną sprzeczność argumentacji banku, który z jednej strony twierdzi, że umowa kredytu jest ważna i nie zawiera nieuczciwych warunków, a z drugiej strony zgłasza zarzut potrącenia, który może mu przysługiwać tylko w sytuacji stwierdzenia nieważności umowy.
Biorąc to pod uwagę Sąd Okręgowy w Warszawie XXVIII Wydział Cywilny, który zajmował się sprawą, skierował do TSUE pytanie prejudycjalne.
O co zapytał warszawski sąd?
Sąd zastanawiał się, czy w sytuacji, kiedy konsument dochodzi od banku zwrotu wszystkich wpłaconych rat, bank może żądać potrącenia wypłaconego konsumentowi kapitału, podczas gdy jednocześnie twierdzi, że umowa zawarta z konsumentem jest ważna. Wątpliwości sądu dotyczyły też tego, czy bank może wyznaczyć konsumentowi termin dwutygodniowy na zwrot równowartości całego kapitału kredytu, a także czy konsument powinien zostać obciążony częścią kosztów procesu sądowego w zakresie, w którym jego powództwo o zapłatę zostało oddalone w związku z uwzględnieniem zarzutu potrącenia podniesionego przez bank.
Co na to TSUE?
Zdaniem Trybunału, co do zasady, przepisy dyrektywy 93/13 nie stoją na przeszkodzie wykładni, która w ramach wszczętego przez konsumenta postępowania o ustalenie nieważności umowy kredytu oraz zwrot rat zapłaconych w wykonaniu tej umowy, pozwala na to, by przedsiębiorca, utrzymując jednocześnie, że umowa jest ważna, podniósł zarzut potrącenia (również jako zarzut ewentualny) oparty na wierzytelności odpowiadającej kwocie tego kredytu.
Muszą jednak zostać spełnione określone warunki. Po pierwsze, wierzytelność nie zostanie uznana za wymagalną, zanim właściwy sąd ustali nieważność samej umowy. Po drugie, fakt uwzględnienia zarzutu potrącenia nie pociąga za sobą rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania, które mogłoby zniechęcić konsumenta do skorzystania z praw przyznanych mu przez tę dyrektywę.
Niezależnie od tego, wymagane jest także, aby konsument był wcześniej poinformowany o skutkach nieważności umowy kredytu.
Co to oznacza dla konsumentów?
– Dzisiejszy wyrok TSUE wskazuje, że bank może żądać potrącenia wypłaconego konsumentowi kapitału, nawet jeśli jednocześnie bank uważa, że umowa kredytowa zawarta z konsumentem jest ważna. Wierzytelność banku nie może jednak zostać uznana za wymagalną, zanim sąd wyda orzeczenie co do nieważności samej umowy – komentuje Dawid Rapkiewicz, Dyrektor Departamentu Klienta Rynku Bankowego i Kapitałowego w Biurze Rzecznika Finansowego.
Druga kwestia podnoszona przez Trybunał to rozliczenie kosztów sądowych. Zdaniem TSUE fakt uwzględnienia zarzutu potrącenia nie pociąga za sobą automatycznie rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania, jeśli wysokość tych kosztów mogłaby zniechęcić konsumenta do skorzystania z dochodzenia roszczeń na mocy dyrektywy 93/13.
Z pełną treścią wyroku w sprawie C-902/24 Herchoski można zapoznać się na stronie Trybunału: